Cicha cena farmakoterapii, czyli kiedy leki zaburzają życie seksualne

Zaburzenia funkcji seksualnych należą do częstych, a jednocześnie najbardziej niezdiagnozowanych działań niepożądanych farmakoterapii. Niestety tego typu problemy bardzo rzadko są zgłaszane spontanicznie przez pacjentów. Dzieje się tak z powodu wstydu, przekonania, że jest to „naturalny” element choroby podstawowej lub procesu starzenia. Z perspektywy klinicznej zagadnienie ma istotne znaczenie: wpływa na jakość życia, relacje partnerskie oraz samoocenę. Jaką rolę może w tym przypadku pełnić farmaceuta lub technik farmaceutyczny?

Polekowe zaburzenia funkcji seksualnych

Polekowe zaburzenia funkcji seksualnych mogą dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn, przy czym mechanizmy bywają odmienne. U kobiet częściej obserwuje się spadek pożądania i trudności z pobudzeniem seksualnym, u mężczyzn – obniżenie libido współistniejące z zaburzeniami erekcji lub ejakulacji. Kluczowe znaczenie ma tu wpływ leków na neuroprzekaźnictwo ośrodkowe, gospodarkę hormonalną oraz pośrednio na samopoczucie czy poziom energii.

Leki przeciwdepresyjne

Leki przeciwdepresyjne są najczęściej opisywaną grupą farmakologiczną w kontekście polekowych zaburzeń libido. Dotyczy to przede wszystkim trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych (TLPD), inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) oraz inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI) [1]. W licznych badaniach wykazano, że stosowanie tych leków może prowadzić do obniżenia pożądania seksualnego, trudności z pobudzeniem oraz opóźnienia lub braku orgazmu [2]. Preparaty z grupy SSRI podnoszą poziom serotoniny i prolaktyny, obniżają poziom testosteronu, oksytocyny oraz zmniejszają syntezę tlenku azotu i aktywność układu dopaminergicznego w polu brzusznym nakrywki (a ta stanowi istotny element pobudzenia seksualnego) [3].

W praktyce klinicznej szczególnym wyzwaniem jest rozróżnienie czy spadek libido jest objawem samej depresji, czy też konsekwencją farmakoterapii. Depresja bardzo często przebiega bowiem z obniżeniem popędu seksualnego już na etapie nieleczonym. Chociaż powszechnie przyjmuje się, że zaburzenia seksualne wywołane przez leki przeciwdepresyjne ustępują po odstawieniu leku, u niektórych pacjentów utrzymują się pomimo zaprzestania terapii [3, 4]. W roku 2006 pojawił się pierwszy opis takiego zaburzenia u pacjentów, a w 2008 został on opisany jako zespół dysfunkcji seksualnych po SSRI (Post-SSRI Sexual Disorder, PSSD) [3].

Leki kardiologiczne

Leki stosowane w chorobach układu sercowo-naczyniowego od lat kojarzone są z zaburzeniami funkcji seksualnych, jednak obraz ten jest złożony. Diuretyki mogą powodować zaburzenia erekcji, zmniejszać libido oraz upośledzać ejakulację [5]. Ze względu na właściwości antyandrogenne na szczególną uwagę zasługuje spironolakton. Hamuje on wiązanie dihydrotestosteronu i może dodatkowo powodować ginekomastię w związku ze stymulacją aromatazy, odpowiadającej za obwodową produkcję estrogenów [5]. Z kolei leki β-adrenolityczne upośledzają rozszerzanie naczyń ciał jamistych oraz wpływają na wydzielanie testosteronu [5].  Antagoniści wapnia również mogą prowadzić do zaburzeń ejakulacji oraz ginekomastii [5]. Z najmniejszym ryzykiem zaburzeń seksualnych wiąże się stosowanie inhibitorów konwertazy angiotensyny oraz sartanów [5]. Jednocześnie należy podkreślić, że sama choroba sercowo-naczyniowa bardzo często prowadzi do pogorszenia funkcji seksualnych niezależnie od farmakoterapii. Dlatego kluczowe jest indywidualne podejście do pacjenta i unikanie automatycznego przypisywania winy wyłącznie lekom.

Opioidowe leki przeciwbólowe

Przyjmuje się, że wpływ opioidów na układ hormonalny może być związany głównie
z oddziaływaniem na oś podwzgórze-przysadka-gonady. Istnieją doniesienia dotyczące ich wpływu na stężenia testosteronu, dehydroepiandrosteronu (DHEA) oraz prolaktyny [6]. U chorych długotrwale stosujących leki opioidowe rozwija się hipogonadyzm hipogonadotropowy (ang. opiate-induced androgen deficiency, OPIAD) z niedoborem testosteronu i siarczanu dehydroepiandrosteronu. Do głównych objawów należą wówczas m.in.: obniżenie nastroju, brak miesiączki oraz utrata popędu płciowego [7]. Pamiętajmy też jednak, że funkcje seksualne w tej grupie pacjentów mogą ulegać pogorszeniu nie tylko w związku ze stosowanym leczeniem, ale i samą chorobą.

Antykoncepcja hormonalna

Hormonalne środki antykoncepcyjne to grupa powszechnie stosowanych środków. Są one zróżnicowane pod względem składu, a co za tym idzie mają nieco odmienne właściwości pozaantykoncepcyjne. Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy, stosowanie złożonej doustnej antykoncepcji wiąże się z możliwością wystąpienia działań niepożądanych w postaci chorób układu sercowo-naczyniowego, choroby zakrzepowo-zatorowej, zaburzeń metabolizmu węglowodanów i lipidów, a także depresji i obniżenia libido [8]. Według niektórych badań te ostatnie występują nawet u co drugiej kobiety stosującej antykoncepcję hormonalną [9]. Oczywiście wciąż pozostaje to kwestią bardzo indywidualną.

Leki przeciwpsychotyczne

Leki psychotropowe wpływają na funkcje seksualne w wielu mechanizmach:

• powodując sedację prowadzącą do obniżenia aktywności seksualnej;
• powodując blokadę dopaminergiczną w podwzgórzu prowadzącą do zmniejszenia libido i erekcji;
• wywołując hiperprolaktynemię i jej skutki – mlekotok, zaburzenia miesiączkowania, zaburzenia erekcji, obniżenie libido [10].

Co z tego wynika dla farmaceuty?

Pacjenci rzadko spontanicznie zgłaszają w aptece polekowe zaburzenia funkcji seksualnych lub swoje wątpliwości w tym zakresie, jednak farmaceuci, poprzez taktowną rozmowę oraz zwrócenie uwagi na jednoczesny zakup określonych leków bez recepty, mogą stworzyć przestrzeń do otwarcia takiej rozmowy. Pomocne  w identyfikacji problemu mogą być pytania:

• Od kiedy pacjent zauważył obniżenie potrzeb seksualnych?
• Czy zmiana ta nastąpiła nagle?
• Czy pacjent wiąże to z rozpoczęciem konkretnej farmakoterapii lub zmianą dawki?
• Czy występują jednocześnie inne problemy seksualne (np. brak nawilżenia pochwy)?

Rozmowa o możliwych działaniach niepożądanych farmakoterapii wymaga jednak znacznej ostrożności, ponieważ pacjent na jej podstawie może podjąć decyzję o samodzielnym odstawieniu leku. Rolą farmaceuty jest skierowanie pacjenta do lekarza, który zadecyduje o nowym rozwiązaniu.

Piśmiennictwo:

1. Starowicz-Lew M. Leki przeciwdepresyjne a zaburzenia pożądania – jak zapobiegać, jak leczyć? Dostęp on-line (20.01.2026): https://podyplomie.pl/psychiatria/16027,leki-przeciwdepresyjne-a-zaburzenia-pozadania-jak-zapobiegac-jak-leczyc?
2. Wróbel M, Mosiołek A. Dysfunkcje seksualne w przebiegu zaburzeń depresyjnych. Psychiatry. 2018, 15, 1: 39-44.
3. Panek E i wsp. Post-SSRI sexual dysfunction and SSRI induced sexual dysfunction – literature review. Journal of Education, Health and Sport. 2023, 19(1): 64-72.
4. Korzeniowska K i wsp. Zaburzenia erekcji podczas stosowania escitalopramu – opis przypadku i przegląd piśmiennictwa. Farmacja Współczesna. 2024, 17: 59-64.
5. Leśnicka A. Zaburzenia seksualne u chorych na nadciśnienie tętnicze. Forum Medycyny Rodzinnej. 2014, 8, 2: 92–97.
6. Salata B, Toczek-Wasiak A, Kluczna A, Dzierżanowski T. Zaburzenia seksualne u mężczyzn spowodowane stosowaniem opioidów. Medycyna Paliatywna. 2022; 14(2): 72–80.
7. Roantree E, Zylicz Z. Czy hipogonadyzm wywołany lekami opioidowymi w opiece paliatywnej stanowi istotny problem? Opis 4 chorych leczonych za pomocą substytucji hormonalnej. Medycyna Paliatywna w Praktyce. 2009, 3(2):100-105.
8. Szczechowiak K, Kawecka-Janik E, Zalewski M, Hańczyk P. Rola diety w doustnej antykoncepcji hormonalnej. Seksuologia Polska. 2016, 14, 2: 88–94.
9. Król M. Wpływ antykoncepcji hormonalnej na organizm kobiety. Kosmetologia Estetyczna. 2018, 7(3): 289-294.
10. Kuczyński W, Rzewuska M, Luks M. Wpływ leków przeciwpsychotycznych na funkcje seksualne. Seksuologia Polska. 2003, 1, 1: 23–29.