Świąd i alergia – szybkie interwencje w aptece: na co zwrócić uwagę, aby skutecznie pomóc pacjentowi

Świąd to jedno z najbardziej dokuczliwych doznań skórnych, definiowane jako nieprzyjemne uczucie wywołujące potrzebę drapania. Może być objawem wielu schorzeń – zarówno dermatologicznych, jak i ogólnoustrojowych w tym chorób alergicznych. Umiejętne rozpoznanie rodzaju dolegliwości przez farmaceutę i zaproponowanie właściwego postępowania, w tym odpowiednio dobranych leków doustnych lub miejscowych, może znacząco poprawić komfort życia pacjenta [1].

Przyczyny świądu

Świąd może być miejscowy lub dotyczyć całego ciała. W przypadku świądu zlokalizowanego przyczyną najczęściej są choroby skóry, takie jak: infekcje, atopowe zapalenie skóry, nadmierna suchość skóry, oparzenia słoneczne, ukąszenia owadów czy alergie kontaktowe. Świąd całego ciała może być konsekwencją chorób ogólnoustrojowych takich jak: atopowe zapalenie skóry (AZS), łuszczyca, choroby wątroby i dróg żółciowych, choroby układu krwiotwórczego, zaburzenia endokrynne i metaboliczne, nowotwory złośliwe czy neuropatie [1].

Do częstych przyczyn świądu, z którymi pacjenci zgłaszają się do farmaceuty, należą: reakcje alergiczne (w tym alergiczny nieżyt nosa, pokrzywka czy kontaktowe zapalenie skóry), ugryzienia owadów, kontakt z roślinami, suchość skóry. Świąd związany z reakcją alergiczną może mieć charakter sezonowy, związany z ekspozycją na określone alergeny środowiskowe lub czynniki drażniące [2,3].

Jak ocenić sytuację w aptece?

W krótkim wywiadzie farmaceutycznym należy zwrócić uwagę na lokalizację zmian, ich charakter (bąble, grudki, rumień), objawy towarzyszące (np. katar sienny, łzawienie oczu) oraz czas i okoliczności wystąpienia objawów [4].

Warto zapytać pacjenta o:

• lokalizację zmian (miejscowa czy uogólniona, charakterystyczne miejsca występowania – zgięcia łokciowe, pod kolanami, skóra owłosiona, świąd oczu czy nosa),
• czas trwania objawu,
• obecność dodatkowych objawów (rumień, obrzęk, bąble, gorączka),
• ewentualny kontakt z nowym kosmetykiem, pokarmem lub alergenem sezonowym.
• historię alergii,
• przyjmowane aktualnie leki,
• objawy ogólnoustrojowe takie jak utrata masy ciała czy stany gorączkowe,
• kontakt z osobami z gorączką i wysypką [4].

Diagnostyka różnicowa świądu

Częste przyczyny nagłego wystąpienia świądu to np. ukąszenia owadów (np. komary, osy), reakcje alergiczne na kosmetyki, detergenty, metale (nikiel, chrom) [3], a także nasilenie objawów AZS. W okresie intensywnego pylenia roślin mogą także pojawiać się pacjenci ze świądem nosa, oczu i katarem siennym [2]. W praktyce przydatna jest znajomość obrazu klinicznego odpowiadającego różnym przyczynom świądu.

• Atopowe zapalenie skóry – zwykle widoczne są otarcia, sączenie, zliszajowacenie i zmiany pigmentacji skóry [4].
• Kontaktowe zapalenie skóry – pojawia się wysypka spowodowana bezpośrednim kontaktem skóry z określoną substancją, często z intensywnym świądem [4].
• Pokrzywka – typowy jest intensywnie swędzący, dobrze odgraniczony, rumieniowaty, uniesiony ponad poziom skóry bąbel. Pojedyncze zmiany mogą zlewać się, powiększać i zanikać w ciągu kilku godzin [4].
• Ukąszenie komara – bąbel i zaczerwienienie, osiągające szczyt po 20 minutach, następnie swędzące, stwardniałe grudki, które pojawiają się w ciągu 24–36 godzin [5].
• Suchość skóry – sucha, łuszcząca się skóra, zwykle na kończynach dolnych oraz w fałdach pachowych, najczęściej występuje w miesiącach zimowych [4].
• Zakażenie dermatofitami (grzybica skóry) – objawia się zlokalizowanym świądem i wysypka z obwodowym łuszczeniem się i ustępowaniem zmian w centrum. Często dotyczy skóry stóp, skóry owłosionej głowy, tułowia i pachwin [4].
• Świerzb – świąd jest często intensywny i nasila się w nocy. Pierwotna zmiana jest niewielką rumieniowatą grudką, często zadrapaną [4].

Kiedy zalecić konsultację lekarską?

Sytuacje, w których pacjenta należy skierować do lekarza, to świąd:

• utrzymujący się ponad tydzień, bez reakcji na środki dostępne bez recepty,
• uporczywy, uniemożliwiający normalne funkcjonowanie w ciągu dnia lub upośledzający sen,
• bez jakiejkolwiek uchwytnej przyczyny,
• z towarzyszącymi objawami ogólnoustrojowymi takimi jak znaczne zmęczenie, utrata masy ciała, zmiany rytmu wypróżnień, gorączka, żółtaczka,
• z rozległymi zmianami skórnymi [1].

Leczenie świądu

W zależności od rozległości zmian i intensywności objawów, farmaceuta może zaproponować m.in.:

• przy nadmiernej suchości skóry – nawilżanie skóry z użyciem kremów, balsamów czy olejków, używanie do mycia ciała mydła bez środków zapachowych i barwników, dokładne spłukiwanie ciała po kąpieli,
• przy podejrzeniu podłoża alergicznego – doustne leki przeciwhistaminowe dostępne bez recepty, jak np. lewocetyryzyna, unikanie substancji mogących wpływać drażniąco na skórę takich jak: środki chemiczne do czyszczenia, wody perfumowane i inne kosmetyki,
• przy podejrzeniu alergii kontaktowej lub ugryzienia przez owady – miejscowe leki przeciwhistaminowe i znieczulające [1].
• w przypadku świądu spowodowanego atopowym zapaleniem skóry, wypryskiem alergicznym, pokrzywką lub przy dużym odczynie zapalnym po ukąszeniu owadów – miejscowe glikokortykosteroidy (GKS) [7].

Leki doustne i miejscowe – na co zwrócić uwagę?

Wśród doustnych leków przeciwhistaminowych zaleca się obecnie głównie leki II generacji, z uwagi na mniejsze ryzyko wystąpienia senności i dłuższy czas działania. Produktem wartym polecenia u pacjentów wymagających zastosowania doustnego leku przeciwhistaminowego jest Allefin Allergy. To lek zawierający lewocetyryzynę, wskazany w objawowym leczeniu alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa (w tym przewlekłego alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa) i pokrzywki u dorosłych, młodzieży i dzieci w wieku od 6 lat. Może być przyjmowany niezależnie od posiłków i w zalecanej dawce nie osłabia koncentracji ani zdolności prowadzenia pojazdów, a jego działanie rozpoczyna się już godzinę po przyjęciu [6].

Przy doborze preparatu miejscowego warto zwrócić uwagę na obecność w nim:

• substancji przeciwhistaminowych (np. difenhydramina, dimetynden),
• środków chłodzących (np. mentol),
• substancji łagodzących i znieczulających (np. alantoina, pantenol, lidokaina),
• środków antyseptycznych (oktenidyna) – przy uszkodzeniu naskórka,
• kortykosteroidów (np. hydrokortyzon).

Dla pacjentów z miejscowymi zmianami alergicznymi i zapalnymi skóry z towarzyszącym świądem oraz po ukąszeniu i ugryzieniu (np. owadów, pajęczaków), po kontakcie z niektórymi roślinami (np. pokrzywą, bluszczem) czy poparzonych przez meduzy, dobrym wyborem będzie Allefin żel. To jedyny lek o opatentowanej formulacji, zawierający oprócz działającej przeciwhistaminowo difenhydraminy również znieczulającą lidokainę. Hamuje reakcje alergiczne poprzez blokowanie receptorów histaminowych H1, miejscowo znieczula, łagodzi zaczerwienienie, obrzęk i swędzenie. Dodatkowo zawiera olejek cytronelowy, którego charakterystyczny zapach odstrasza komary [5]. Może być stosowany u dorosłych, młodzieży i dzieci w wieku powyżej 2 lat [7].

Przy bardziej nasilonych zmianach można rozważyć zastosowanie preparatów z kortykosteroidami. Wśród GKS do stosowania miejscowego nowym produktem na polskim rynku jest krem Hydrokortyzon Allefin Max zawierający hydrokortyzon w najwyższej dawce (10 mg/g) dostępnej bez recepty. Stosowany miejscowo wykazuje działanie przeciwzapalne, przeciwświądowe i obkurczające naczynia krwionośne. Po otwarciu zachowuje trwałość aż przez 6 miesięcy. Może być stosowany bez zalecenia lekarza u dorosłych i młodzieży powyżej 12 r.ż. Należy pamiętać o poinformowaniu pacjenta, że nie powinien stosować produktu bez porozumienia z lekarzem dłużej niż przez 7 dni a na skórę twarzy nie dłużej niż 3 dni [8].

Piśmiennictwo:

1. Wiercińska M. Świąd skóry: przyczyny, leczenie i sposoby łagodzenia objawów. Medycyna Praktyczna. Dostęp: https://www.mp.pl.
2. Brzoznowski W, Standardy diagnostyczne i terapeutyczne alergicznego nieżytu nosa, Forum Medycyny Rodzinnej 2009, tom 3, nr 3, 173–180.
3. Śpiewak R. Alergia kontaktowa – mechanizmy i obraz kliniczny. Alergia Astma Immunologia. 2007;12(2):51–58.
4. Reamy B.V., Podejście diagnostyczne do świądu Medycyna Praktyczna. Dostęp: https://www.mp.pl/medycynarodzinna/diagnostyka-kliniczna/objawy-kliniczne/122138,podejscie-diagnostyczne-do-swiadu.
5. Fostini AC et al. Beat the bite: pathophysiology and management of itch in mosquito bites. Itch. 2019;4(1):e19.
6. ChPL Allefin Allergy.
7. ChPL Allefin żel.
8. ChPL Hydrokortyzon Allefin Max.