Zaloguj się
Antykoncepcja stanowi podstawowy element kontroli urodzin. Dużym przełomem w tym obszarze było wprowadzenie pod koniec XIX wieku antykoncepcji hormonalnej [1]. Nadal jednak, pomimo dostępności skutecznych metod antykoncepcji, liczba nieplanowanych ciąż wciąż jest wysoka - w skali świata to ok. 121 milionów rocznie [2]. Artykuł przedstawia najważniejsze informacje dotyczące metod antykoncepcji postkoitalnej, które mogą zostać użyte w celu zapobieżenia ciąży w pierwszych kilku dniach po stosunku.
W Europie 17 do nawet 50% ciąż jest nieplanowanych. Z tego 60% kobiet deklaruje, że stosowały antykoncepcję bądź inne szeroko pojmowane metody planowania rodziny w momencie zapłodnienia. Najczęściej w nieplanowaną ciążę zachodzą nastolatki, kobiety mające przeciwwskazania medyczne do niektórych form antykoncepcji oraz kobiety wchodzące w okres okołomenopauzalny [3].
W odpowiedzi na ten problem powstała tzw. tabletka „dzień po”. EC (emergency contraception) -antkoncepcja postkoitalna, to metoda antykoncepcji, która może zostać użyta w celu zapobieżenia ciąży w pierwszych kilku dniach po stosunku. Jest przeznaczona do stosowania w sytuacjach wyjątkowych (awaryjnych) takich jak np.: stosunek płciowy bez zabezpieczenia (UPSI – unprotected sexual intercourse), nieskuteczność antykoncepcji lub jej niewłaściwe użycie (np. pominięcie tabletki lub pęknięta prezerwatywa), gwałt lub wymuszony stosunek.
Jedną z pierwszych metod antykoncepcji postkoitalnej była wprowadzona w 1974 roku Metoda Yuzpe. Polegała ona na dwukrotnym podaniu dużej dawki estrogenu i progestagenu co powodowało utrudnienie zetknięcia się komórki jajowej z plemnikiem i zasadnicze zmiany w błonie śluzowej macicy uniemożliwiające zagnieżdżenie się zarodka [4].
Metoda ta została obecnie wyeliminowana przez skuteczniejsze i obciążone mniejszymi efektami ubocznymi metody jednodawkowe. Obecnie w Polsce do antykoncepcji w przypadkach nagłych zarejestrowane są dwie substancje: lewonorgestrel i octan uliprystalu.
Lewonorgestrel to lewoskrętny stereoizomer norgestrelu wykazujący działanie podobne do progesteronu, ale bardziej wybiórcze [5]. Działa głównie poprzez zapobieganie owulacji i zapłodnieniu, o ile stosunek płciowy miał miejsce w okresie przedowulacyjnym, kiedy prawdopodobieństwo zapłodnienia jest największe. Nie jest skuteczny, jeśli proces implantacji już się rozpoczął.
Pojedyncza dawka 1500 mikrogramów lewonorgestrelu przyjęta w ciągu 72 godzin od niezabezpieczonego stosunku zapobiega ciąży w 84% [6].
Octan uliprystalu jest doustnym, syntetycznym, selektywnym modulatorem receptora progesteronowego o wysokim powinowactwie wiązania do tego receptora u ludzi. Działa poprzez hamowanie lub opóźnianie owulacji. Dane farmakodynamiczne pokazują, że zażyty nawet bezpośrednio przed spodziewaną owulacją jest w stanie opóźnić pękanie pęcherzyków u części kobiet.
Wyniki badań klinicznych wskazują, że skuteczność octanu uliprystalu jest równoważna ze skutecznością lewonorgestrelu u kobiet, które przyjęły produkt w czasie od 0 do 72 godzin po stosunku płciowym bez zabezpieczenia. Po zestawieniu danych z badań klinicznych za pomocą meta-analizy, ryzyko zajścia w ciążę po zażyciu octanu uliprystalu uległo znacznemu zmniejszeniu w porównaniu do lewonorgestrelu (p=0,046).
Badania kliniczne potwierdzają także skuteczność octanu uliprystalu zażytego do 120 godzin po stosunku płciowym bez zabezpieczenia. U kobiet, które zastosowały antykoncepcję w przypadkach nagłych i zażyły octan uliprystalu w czasie od 48 do 120 godzin po stosunku płciowym bez zabezpieczenia częstość ciąży wyniosła 2,1% [7].
Skuteczność obu substancji może być zmniejszona u kobiet z wysoką masą ciała [6,7].
Jeżeli chodzi o bezpieczeństwo, świadczy o nim między innymi zakres przeciwwskazań do stosowania obu leków. Obejmuje on jedynie nadwrażliwość na substancję czynną lub jakąkolwiek substancję pomocniczą. Do najczęściej zgłaszanych reakcji niepożądanych po zastosowaniu antykoncepcji postkoitalnej należą: bóle głowy, nudności, bóle brzucha i bolesne miesiączkowanie. Nie zgłoszono ciężkich działań niepożądanych po przyjęciu nawet dużych dawek żadnej z wymienionych substancji. Przedawkowanie może spowodować nudności oraz krwawienie z macicy [6,7].
Przyjęcie tabletki „dzień po” nie stanowi przeciwwskazania do kontynuacji stałej antykoncepcji hormonalnej, jednak produkt ten może zmniejszyć jej działanie antykoncepcyjne. Dlatego po zastosowaniu antykoncepcji w przypadkach nagłych zaleca się stosowanie miejscowej metody barierowej (np. prezerwatywa, krążek dopochwowy, środki plemnikobójcze, kapturek naszyjkowy) do momentu wystąpienia następnego krwawienia miesiączkowego [5,6].
Zarówno lewonorgestrelu jak i octanu uliprystalu nie należy podawać kobietom w ciąży. Pamiętajmy jednak, że nie powodują one przerwania istniejącej ciąży. Dane epidemiologiczne nie wskazują na występowanie jakichkolwiek działań niepożądanych dotyczących płodu. W badaniach na zwierzętach nie stwierdzono wpływu teratogennego [6,7].
Lewonorgestrel i octan uliprystalu przenikają do mleka matki karmiącej. Nie badano ich wpływu na noworodki/niemowlęta. Nie można jednak wykluczyć potencjalnego zagrożenia dla dziecka karmionego piersią. W przypadku lewonorgestrelu zalecane jest więc przyjęcie tabletki bezpośrednio po karmieniu i unikanie karmienia piersią co najmniej przez 8 godzin, natomiast w przypadku octanu uliprystalu karmienie piersią nie jest zalecane przez jeden tydzień po przyjęciu leku. W tym czasie zaleca się odsysanie i odrzucanie mleka w celu stymulacji laktacji [6,7].
Lewonorgestrel i octan uliprystalu zwiększają możliwość wystąpienia zaburzeń cyklu miesiączkowego, co w niektórych przypadkach może powodować zmiany okresu płodności. Brak jest danych dotyczących długotrwałego wpływu na płodność. Po zastosowaniu produktu należy spodziewać się szybkiego powrotu płodności [6,7].
Przyjęcie pigułki „dzień po” powinno nastąpić jak najszybciej po odbyciu niezabezpieczonego stosunku. Maksymalny czas wynosi 72 godziny w przypadku lewonorgestrelu i 120 godzin w przypadku octanu uliprystalu. Tabletkę można przyjąć niezależnie od posiłku w dowolnym dniu cyklu miesiączkowego (pod warunkiem, że miesiączka nie jest opóźniona). Jeżeli w ciągu trzech godzin od przyjęcia leku wystąpią wymioty, należy natychmiast przyjąć jeszcze jedną tabletkę.
Antykoncepcja w przypadkach nagłych jest metodą do stosowania sporadycznego i nie powinna zastępować innych, regularnych metod antykoncepcji. Nie zbadano bezpieczeństwa stosowania i skuteczności produktów po podaniu wielokrotnym w tym samym cyklu miesiączkowym, dlatego też nie zaleca się wielokrotnego stosowania w tym samym cyklu miesiączkowym. Nie zaleca się także jednoczesnego stosowania produktów zawierających octan uliprystalu i lewonorgestrel [6,7].
W 2024 roku ukazało się pierwsze wydanie „Wytycznych dla farmaceutów dotyczących antykoncepcji awaryjnej”, opracowane przez Zespół do spraw Standaryzacji Opieki Farmaceutycznej Naczelnej Izby Aptekarskiej we współpracy z Polskim Towarzystwem Farmaceutycznym. Publikacja stanowi praktyczne źródło wiedzy przydatne zarówno farmaceutom uczestniczącym w pilotażu usług farmaceuty dotyczących zdrowia reprodukcyjnego, jak i osobom wydającym antykoncepcję awaryjną w codziennej praktyce aptecznej. Dokument jest dostępny na stronie Naczelnej Izby Aptekarskiej pod linkiem: https://www.nia.gov.pl/wp-content/uploads/2024/05/antykoncepcja-awaryjna-wytyczne-dla-farmaceutow-wyd-I.pdf [8].
Zobacz również wideo: Antykoncepcja awaryjna – z jakimi mitami może zmierzyć się farmaceuta?
Piśmiennictwo:
Praktyka apteczna
Jakie „czerwone flagi” związane z bólem głowy powinny wzbudzić czujność farmaceuty?W pracy farmaceuty kluczowa jest czujność na tzw. „czerwone flagi”, które...
Praktyka apteczna
Jet lag disorder - jak farmaceuta może pomóc pacjentowi w łagodzeniu objawów nagłej zmiany strefy czasowejNadszedł czas, gdy wiele osób rozpoczyna urlopy i wyrusza na wakacje. Podróże...
Praktyka apteczna
Farmaceuci w świecie AI - raport z badania ankietowegoJak sztuczna inteligencja zmienia codzienność farmaceutów? W raporcie „Farmaceuci...
Praktyka apteczna
Świąd i alergia – szybkie interwencje w aptece: na co zwrócić uwagę, aby skutecznie pomóc pacjentowiŚwiąd to jedno z najbardziej dokuczliwych doznań skórnych, definiowane jako...
Materiały i treści opublikowane na stronie, jak również jej projekt graficzny jako całość, podlega ochronie prawnej, w tym na mocy przepisów prawa autorskiego, prawa własności przemysłowej oraz ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Zabronione jest powielanie lub wykorzystywanie w inny sposób jakichkolwiek materiałów i treści w całości jak i w części bez pisemnej zgody administratora strony wskazanego w nocie prawnej. Zamieszczanie linków do strony lub do treści w niej zawartych jest dopuszczalne tylko do celów prywatnych, niezwiązanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.
