Zaloguj się
16.09.2025 | 5 min czytania
Owsica to jedno z najczęstszych zakażeń pasożytniczych u dzieci – ale problem ten dotyczy także dorosłych. Choć bywa bagatelizowana, w aptece wymaga czujności, właściwego rozpoznania i jasnych zaleceń dotyczących leczenia oraz higieny. W artykule znajdziesz praktyczne informacje przydatne w codziennej pracy w aptece!
Owsica (enterobioza, dawniej oksyuriaza) to pasożytnicza choroba przewodu pokarmowego wywoływana przez owsika ludzkiego (Enterobius vermicularis, wcześniej znanego jako Oxyuris vermicularis) [1,2,10].
Jedynym żywicielem i rezerwuarem pasożyta jest człowiek. Zakażenie szerzy się głównie drogą fekalno-oralną i zaliczane jest do tzw. chorób „brudnych rąk” [1,2].
Owsica występuje na całym świecie i należy do najczęstszych chorób pasożytniczych w krajach uprzemysłowionych, niezależnie od statusu społeczno-ekonomicznego [2,3]. W Polsce notuje się ją u ok. 10% dzieci w wieku 5–14 lat [1].
Do czynników ryzyka rozwoju owsicy należą [2]:
Zakażenie owsikiem ludzkim następuje drogą fekalno-oralną – najczęściej poprzez połknięcie jaj inwazyjnych przeniesionych na rękach (np. pod paznokciami). Źródłem zakażenia jest osoba chora, jednak do transmisji może dojść również pośrednio – poprzez kontakt z jajami obecnymi w otoczeniu [1,2].
Jaja pasożyta mogą znajdować się na skażonych przedmiotach codziennego użytku, takich jak pościel, bielizna, ubrania, ręczniki, zabawki, deska sedesowa czy żywność [1,2].
Nie wyklucza się również drogi inhalacyjnej – jaja mogą być wdychane z powietrzem, a następnie połknięte [2,3,10].
W dwunastnicy z połkniętych jaj uwalniają się larwy, które następnie migrują do jelita grubego – głównie do kątnicy i okrężnicy wstępującej – gdzie dojrzewają do postaci dorosłych [2]. Zapłodnione samice nocą przemieszczają się w okolice odbytu i składają jaja – nawet do 17 tysięcy dziennie [3].
Jaja dojrzewają w ciągu kilku godzin i mogą przetrwać w środowisku do 20 dni [1]. W chłodnym i wilgotnym otoczeniu zachowują inwazyjność przez 2–3 tygodnie, natomiast w suchym i ciepłym – tracą ją już po 1–2 dniach [3]. Pokryte są lepką substancją, co ułatwia ich przywieranie do skóry i przedmiotów [4].
Gdzie lokalizują się dojrzałe owsiki?
Według danych sekcyjnych, najwięcej dorosłych pasożytów stwierdza się w [6]:
Po jakim czasie od zakażenia pojawiają się jaja?
Okres od połknięcia jaj do pojawienia się nowych jaj w kale wynosi od 2 do 8 tygodni [2].
Poza najczęstszą drogą zakażenia – fekalno-oralną, czyli poprzez połknięcie jaj inwazyjnych – w przebiegu owsicy mogą występować również inne mechanizmy zakażenia endogennego, takie jak retroinwazja, autoinwazja i autoendoinwazja [2,3,6].
Dorosłe postacie owsika ludzkiego są widoczne gołym okiem. Osiągają długość [1,2,3]:
Pasożyty te przypominają cienkie, białe nitki i mogą być zauważone w kale lub w okolicy odbytu, zwłaszcza rano lub w nocy. Jaja owsików są niewidoczne gołym okiem [3].
Owsica często przebiega bezobjawowo lub skąpoobjawowo. Jej głównym objawem jest nocny świąd odbytu i/lub krocza. Obecny może być również miejscowy stan zapalny związany z drapaniem [1,6].
Objawy zakażenia owsikiem w przypadku masywnej infestacji [1,6]:
Objawy rzadziej występujące [2,6]:
Przewlekłe zakażenia pasożytami jelitowymi, w tym owsikami, mogą wpływać niekorzystnie na rozwój dziecka – prowadząc do opóźnienia wzrostu oraz zaburzeń rozwoju psychomotorycznego [6].
Podstawową metodą diagnostyczną owsicy jest test taśmy celofanowej, polegający na przyklejeniu przezroczystej taśmy samoprzylepnej do skóry okolicy odbytu – najlepiej rano, przed wypróżnieniem i umyciem się. Dla zwiększenia czułości zaleca się wykonanie testu trzykrotnie w odstępach kilkudniowych [2]. Wykonuje się również wymaz z okolicy odbytu.
Badanie kału nie jest zalecane, ponieważ jaja owsików nie są wydalane z kałem, co skutkuje niską czułością tej metody [1,2].
Owsicę należy różnicować z innymi przyczynami świądu odbytu, m.in. infekcjami grzybiczymi, dermatozami, a także chorobami proktologicznymi [1].
W leczeniu owsicy stosuje się doustne leki przeciwpasożytnicze [1].
W Polsce dostępne są trzy substancje czynne o potwierdzonej skuteczności: pyrantel (dostępny bez recepty) oraz albendazol i mebendazol (leki na receptę) [7].
Wydając leki przeciwpasożytnicze, warto poinformować pacjenta, że:
Dieta podczas stosowania leków przeciwpasożytniczych
Większość leków przeciwpasożytniczych stosowanych w leczeniu owsicy charakteryzuje się niskim wchłanianiem z przewodu pokarmowego. Ich biodostępność może wzrosnąć, jeśli są przyjmowane z tłustym posiłkiem [8].
Wg ChPL leków zarejestrowanych do leczenia owsicy, nie ma konieczności stosowania specjalnej diety ani podawania tych leków na czczo [7]. W literaturze fachowej pojawiają się jednak sugestie, aby w trakcie leczenia ograniczyć spożycie węglowodanów i zwiększyć udział błonnika oraz białka w diecie [1].
W celu ograniczenia ryzyka reinwazji i zwiększenia skuteczności leczenia farmakologicznego, zaleca się codzienne stosowanie zasad higienicznych [1,2]:
Nieleczona owsica może prowadzić do powikłań, choć występują one rzadko i zwykle dotyczą przypadków przewlekłego lub masywnego zakażenia [1,10].
Do najczęstszych powikłań należą nadkażenia bakteryjne okolicy odbytu. Rzadziej obserwuje się zapalenie wyrostka robaczkowego, które może być skutkiem mechanicznego zatkania jego światła przez pasożyty lub wywołanego przez nie stanu zapalnego [10].
Farmaceuta powinien rozważyć skierowanie pacjenta do lekarza w następujących sytuacjach [9]:
Piśmiennictwo:
Praktyka apteczna
EVALI pod lupą farmaceuty. Fakty o ostrym uszkodzeniu płuc wywołanym wapowaniemW 2019 roku świat medycyny stanął w obliczu nowego zagrożenia – ostrego...
Praktyka apteczna
Kreatyna – suplement, który znasz… ale czy na pewno dobrze?Kreatyna od lat funkcjonuje jako suplement dla sportowców. Czy jej właściwości...
Praktyka apteczna
Cicha cena farmakoterapii, czyli kiedy leki zaburzają życie seksualneZaburzenia funkcji seksualnych należą do częstych, a jednocześnie najbardziej...
Praktyka apteczna
Wapń, witamina D3, witamina K a osteoporozaOdkryj, jak zadbać o dostarczenie wystarczającej ilości wapnia, witaminy...
Materiały i treści opublikowane na stronie, jak również jej projekt graficzny jako całość, podlega ochronie prawnej, w tym na mocy przepisów prawa autorskiego, prawa własności przemysłowej oraz ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Zabronione jest powielanie lub wykorzystywanie w inny sposób jakichkolwiek materiałów i treści w całości jak i w części bez pisemnej zgody administratora strony wskazanego w nocie prawnej. Zamieszczanie linków do strony lub do treści w niej zawartych jest dopuszczalne tylko do celów prywatnych, niezwiązanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.
