Wrześniowy powrót do suplementacji witaminy D

Wrzesień tradycyjnie kojarzy się pacjentom z momentem powrotu do sezonowej suplementacji, jednak dla znacznej części polskiej populacji okres ten nie powinien być początkiem, lecz kontynuacją całorocznego dbania o poziom cholekalcyferolu. Wszystkie dostępne dane epidemiologiczne dokumentują, że niedobór dotyczy nawet 9 na 10 osób w Polsce. Jak namawiać nie tylko do powrotu, ale też nieprzerywania suplementacji witaminy D?

Witamina D, wrzesień i rola farmaceuty

Najnowsze dane wskazują, że pomimo letniego nasłonecznienia, niedobór witaminy D dotyczy niemal 90% osób dorosłych, dzieci i młodzieży w Polsce. Wynika to z faktu, że naturalna synteza skórna rzadko pokrywa zapotrzebowanie organizmu w stopniu pozwalającym na stworzenie trwałych rezerw. W rzeczywistości wrzesień to ostatni dzwonek na uzupełnienie braków, do których – według wytycznych – wielu pacjentów w ogóle nie powinno dopuścić. [1-4]

Farmaceuci pełnią kluczową rolę w edukacji pacjentów na temat powszechności niedoboru tej witaminy. Mogą identyfikować pacjentów z grup ryzyka i doradzać personalizację suplementacji w oparciu m.in. o wiek, masę ciała oraz styl życia. [1,2]

Synteza witaminy D w skórze a wrzesień

W szerokości geograficznej Polski (49°N–54°N) efektywna synteza skórna zachodzi jedynie od maja do września, pod warunkiem ekspozycji co najmniej 18% powierzchni ciała (odkryte przedramiona i podudzia) przez 15–30 minut dziennie w godzinach 10:00–15:00. [1,2]

We wrześniu kąt padania promieni słonecznych i temperatura często nie sprzyjają już efektywnemu wytwarzaniu witaminy D. Dodatkowo czynniki takie jak zachmurzenie, zanieczyszczenie powietrza oraz stosowanie filtrów SPF powyżej 15 znacząco ograniczają wydajność tego procesu. [1]

Poziomy witaminy D w organizmie

Status zaopatrzenia organizmu ocenia się na podstawie stężenia całkowitego 25-hydroksywitaminy D (25(OH)D) w surowicy [2]. Wyróżnia się następujące zakresy stężeń metabolitu witaminy D3, czyli kalcydiolu:

• niedobór: stężenie ≤ 20 ng/ml (50 nmol/L), wymagający pilnej interwencji terapeutycznej,
• stężenie suboptymalne: > 20–30 ng/ml (50–75 nmol/L), wymagające umiarkowanego zwiększenia dawki,
• stężenie optymalne: 30–50 ng/ml (75–125 nmol/L),
• stężenie toksyczne: powyżej 100 ng/ml (250 nmol/L), wiążące się ze zwiększonym ryzykiem zatrucia. [2]

Dlaczego zapasy z lata witaminy D3 są niewystarczające?

Mit „magazynowania” witaminy D na całą zimę wynika z błędnego rozumienia jej farmakokinetyki; okres półtrwania 25(OH)D w surowicy wynosi zaledwie 2–3 tygodnie. [1,3] Tkanka tłuszczowa i mięśnie stanowią pewien rezerwuar, ale uwalnianie witaminy D do krwiobiegu jest często ograniczone. U osób z nadwagą i chorobą otyłościową dochodzi wręcz do sekwestracji (uwięzienia) witaminy D w tkance tłuszczowej, co czyni ją mniej biodostępną dla organizmu. [3]

Witamina D – od września czy przez cały rok?

Wrzesień to dla wielu pacjentów moment powrotu do suplementacji, wytyczne wskazują na konieczność całorocznej podaży w wielu grupach:

• Dzieci w wieku 1–3 lat: suplementacja 600 IU/dobę przez cały rok ze względu na ograniczenia ekspozycji na słońce,
• Seniorzy powyżej 65. roku życia: całoroczna podaż ze względu na obniżoną skuteczność syntezy skórnej,
• Osoby z otyłością: wymagają 2–3-krotnie wyższych dawek niezależnie od nasłonecznienia,
• Dorośli (19–65 lat): suplementacja całoroczna jest zalecana, chyba że latem pacjent spełnia rygorystyczne warunki ekspozycji słonecznej bez kremów z filtrem. [1,2]

Dawki uderzeniowe witaminy D

W Polsce jednorazowe dawki powyżej 100 000 IU nie są zalecane w rutynowej profilaktyce ze względu na ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Tak silna interwencja terapeutyczna (leczenie nasycające) może być wdrożona wyłącznie przez lekarza w uzasadnionych przypadkach klinicznych. [1,2]

Zadaniem farmaceuty jest rekomendowanie bezpiecznych dawek dobowych (np. 2000 IU) lub skumulowanych zgodnych z ChPL i/lub zaleceniami lekarza (np. raz w tygodniu lub raz w miesiącu), które są uznawane za równie skuteczne i znacznie bezpieczniejsze w utrzymywaniu optymalnego stężenia 25(OH)D. Każdy pacjent wymagający większych dawek ze względu na głęboki niedobór powinien zostać skierowany do lekarza w celu ustalenia indywidualnego planu leczenia. [1,2]

Najważniejsze wskazówki dla farmaceutów

W codziennej praktyce aptecznej farmaceuta pełni rolę kluczowego doradcy, który pomaga pacjentowi przejść od ogólnej chęci suplementacji do bezpiecznej i zindywidualizowanej terapii opartej na aktualnych wytycznych klinicznych. [2]

• Preferuj cholekalcyferol (D3).

Dowody naukowe jednoznacznie wskazują na jego wyższą skuteczność w podnoszeniu i utrzymywaniu poziomu 25(OH)D w surowicy w porównaniu do witaminy D2. [2,3,4]

• Zachęcaj do oznaczenia poziomu 25(OH)D.

Powszechny skrining populacji ogólnej nie jest zalecany, jednak warto rekomendować pacjentom wykonanie badania przed włączeniem suplementacji. Pozwala to na precyzyjne skorelowanie dawki z faktycznym stopniem niedoboru i uniknięcie podawania dawek nieadekwatnych do potrzeb organizmu. [2,3]

• Zwróć uwagę na osoby z chorobą otyłościową.

Pacjenci z BMI > 30 kg/m² wymagają zazwyczaj dwu-, a nawet trzykrotnie większej dawki cholekalcyferolu niż ich rówieśnicy o prawidłowej masie ciała. Należy jednak pamiętać, że maksymalna dopuszczalna dawka dobowa dla dorosłych z otyłością wynosi 10 000 IU. [1,2]

• Odradzaj samodzielne stosowanie „dawek uderzeniowych”.

Przyjmowanie jednorazowych dawek powyżej 100 tysięcy IU nie jest w Polsce zalecane w rutynowej profilaktyce. Tak silna interwencja (leczenie nasycające) może być wdrożona wyłącznie przez lekarza po stwierdzeniu głębokiego niedoboru, ze względu na ryzyko wystąpienia m.in. hiperkalcemii. [1,2]

Zobacz również: Niedobory pokarmowe przy odchudzaniu analogami GLP-1

Piśmiennictwo:

1. Rusińska A., Płudowski P., Walczak M. i wsp. Zasady suplementacji i leczenia witaminą D – nowelizacja 2018 r. Postępy Neonatologii 2018; 24(1): 1-24. Wytyczne te są polskim tłumaczeniem pracy opublikowanej w: Frontiers in Endocrinology 2018; 9: 246. doi: 10.3389/fendo.2018.00246.
2. Płudowski P., Kos-Kudła B., Walczak M. i wsp. Profilaktyka i leczenie niedoboru witaminy D: aktualizacja z 2023 r. w Polsce. Postępy Neonatologii 2023; 29(2): 7-23.
3. Gruber-Bzura B.M. Vitamin D—is the sun enough for us? Nutrition & Metabolism 2025; 22: 70. doi: 10.1186/s12986-025-00962-9.
4. Pludowski P., Grant W.B., Karras S.N., Zittermann A., Pilz S. Vitamin D Supplementation: A Review of the Evidence Arguing for a Daily Dose of 2000 International Units (50 µg) of Vitamin D for Adults in the General Population. Nutrients 2024; 16(3): 391. doi: 10.3390/nu16030391.