Biegunka poantybiotykowa – czego możesz o niej nie wiedzieć?

Biegunka poantybiotykowa to jedno z częstszych działań niepożądanych związanych z antybiotykoterapią. Może wystąpić zarówno podczas przyjmowania leku, jak i po zakończeniu kuracji, a jej przebieg bywa zróżnicowany - od łagodnych dolegliwości po objawy wymagające pilnej konsultacji z lekarzem. Jakie czynniki zwiększają ryzyko jej wystąpienia? Które sygnały powinny wzbudzić szczególną czujność? Poznaj te nieoczywiste fakty dotyczące biegunki poantybiotykowej.

Biegunka poantybiotykowa – definicja

Biegunka poantybiotykowa (AAD, antibiotic-associated diarrhea) stanowi jedno z najczęstszych powikłań farmakoterapii zakażeń bakteryjnych. Z perspektywy farmaceuty kluczowe jest postrzeganie AAD jako procesu rozciągniętego w czasie. Zgodnie z definicją kliniczną, zespół ten obejmuje bowiem przypadki wystąpienia biegunki  nie tylko w trakcie, ale nawet do 2-3 miesięcy po zakończeniu terapii lekami przeciwdrobnoustrojowymi. Tak szerokie ramy czasowe wymagają zachowania czujności długo po tym, jak pacjent przyjmie ostatnią dawkę antybiotyku [1, 2]. Szacuje się, że AAD występuje u kilku do około 30% osób leczonych antybiotykami, zależnie m.in. od rodzaju terapii [1].

Biegunka poantybiotykowa  – przyczyny

Biegunka poantybiotykowa to szerokie pojęcie obejmujące różnorodne mechanizmy. Do głównych przyczyn AAD należą m.in.:

• zaburzenia wynikające z dysbiozy jelitowej (niszcząc bakterie chorobotwórcze odpowiedzialne za zakażenie, antybiotyki powodują stan ilościowego i jakościowego zaburzenia składu ekosystemu bakteryjnego jelit). Stanowią najczęstszą przyczynę AAD [1];
• zmiany metabolizmu węglowodanów i kwasów żółciowych, mogące prowadzić do biegunki osmotycznej lub wydzielniczej;
• nasilenie perystaltyki jelit (np. motylinopodobne działanie erytromycyny)  [3].

Warto podkreślić, że przyczyną tego typu biegunki, wbrew obiegowej opinii, mogą być zarówno antybiotyki doustne, jak i te podane pozajelitowo. Ryzyko zależy od rodzaju antybiotyku, złożoności schematu antybiotykoterapii oraz czasu jej trwania:

Wzrost prawdopodobieństwa wystąpienia biegunki następuje w przypadku stosowania antybiotyków o szerokim spektrum działania (np. cefalosporyn, klindamycyny, fluorochinolonów, amoksycyliny – zwłaszcza z kwasem klawulanowym) [1, 4].

Biegunka poantybiotykowa – możliwe konsekwencje

Wystąpienie biegunki poantybiotykowej może nieść ze sobą poważne konsekwencje zdrowotne, szczególnie u dzieci, seniorów oraz pacjentów obciążonych chorobami współistniejącymi. Dzieje się tak z kilku powodów:

• biegunka skłania pacjenta do przedwczesnego przerwania antybiotykoterapii, co grozi nawrotem zakażenia;
• intensywna biegunka zaburza wchłanianie innych leków przyjmowanych na stałe;
• biegunka zwiększa ryzyko działań niepożądanych niektórych przyjmowanych równolegle leków wskutek odwodnienia czy zaburzeń elektrolitowych.

Clostridioides difficile-associated diarrhea (CDAD)

Odrębnym zagadnieniem jest zakażenie Clostridioides difficile (do 2016 r. Clostridium difficile). Obraz kliniczny zakażenia jest bardzo zróżnicowany – od łagodnej biegunki po rzekomobłoniaste zapalenie jelit, któremu mogą towarzyszyć ciężkie powikłania, takie jak toksyczne rozdęcie okrężnicy, perforacja jelita, a nawet zgon [5, 6]. Etiologia choroby wiąże się bezpośrednio z działaniem toksyn A i B, wytwarzanych przez te bakterie w warunkach dysbiozy jelitowej, wywołanej najczęściej antybiotykoterapią  o szerokim spektrum działania. Czynnikami ryzyka, oprócz samej antybiotykoterapii są:

• długotrwała hospitalizacja;
• podeszły wiek;
• nieswoiste choroby zapalne jelit;
• ogólnoustrojowa steroidoterapia;
• nabyte lub wrodzone niedobory odpornościowe [2].

Istotny problem stanowią również nawroty choroby spowodowane przejściem formy przetrwalnikowej bakterii w postać wegetatywną [5]. Mogą one wystąpić nawet u 20% pacjen­tów, zazwyczaj do 3 tygodni od zakończonej antybiotykoterapii [5]. Do leków przeciwbakteryjnych o najwyższym ryzyku wywołania CDAD zalicza się fluorochinolony, cefalosporyny II i III generacji oraz klindamycynę [1].

Rola farmaceuty

Biegunka poantybiotykowa jest jednym z częstszych działań niepożądanych leczenia przeciwbakteryjnego. Definiuje się ją jako pojawienie się co najmniej trzech luźnych lub wodnistych stolców w ciągu doby, pozostających w związku czasowym ze stosowaniem antybiotyku i niemających innej wyraźnej przyczyny. Objawy mogą wystąpić nawet w ciągu kolejnych tygodni. Oznacza to, że pacjent może nie łączyć nowych dolegliwości jelitowych z antybiotykiem przyjmowanym o wiele wcześniej. Dlatego podczas wywiadu w aptece warto pytać nie tylko o aktualnie stosowane leki, lecz także o antybiotykoterapię zakończoną w ostatnich 2-3 miesiącach. W praktyce aptecznej kluczowe znaczenie ma krótki, ale uporządkowany wywiad. Warto ustalić m.in.:

• Kiedy rozpoczęła się biegunka i ile stolców pacjent oddaje w ciągu doby?
• Czy obecnie przyjmuje antybiotyk lub zakończył terapię przeciwbakteryjną w ostatnich tygodniach?
• Jaki antybiotyk zastosowano, przez jaki czas i czy była to terapia skojarzona?
• Czy występują gorączka, ból brzucha, krew w stolcu albo objawy odwodnienia?
• Czy pacjent był niedawno hospitalizowany?
• Czy w przeszłości rozpoznano u niego zakażenie C. difficile?

Zobacz również: Czy farmaceuta może wystawić receptę farmaceutyczną na antybiotyk?

Probiotyki

Zgodnie z przeglądem systematycznym Cochrane, najbardziej udokumentowaną skuteczność w zapobieganiu AAD u dzieci poddawanych antybiotykoterapii wykazują szczepy Lacticaseibacillus rhamnosus (dawniej Lactobacillus rhamnosus) oraz drożdżaki Saccharomyces boulardii [7]. Wyniki metaanaliz badań z udziałem dorosłych pacjentów również potwierdzają skuteczność profilaktycznego podawania probiotyków w redukcji ryzyka wystąpienia AAD w tej grupie wiekowej [8]. W populacji dorosłych (podobnie jak u dzieci) kluczowe znaczenie ma profilaktyka wczesna. Najwyższą skuteczność kliniczną osiąga się, gdy probiotykoterapia zostaje wdrożona w ciągu pierwszych 24-48 godzin od rozpoczęcia podawania antybiotyku.

Piśmiennictwo:

1. Ksiądzyna D. Biegunki poantybiotykowe – profilaktyka i leczenie. Lekarz POZ, 2018, 6: 483-493.
2. Mach T, Fleischer-Stępniewska K. Biegunka związana z antybiotykoterapią. Dostęp online (08.09.2026): https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.4.24.1.3.
3. Albrecht P, Pituch H. Clostridium difficile – narastający problem diagnostyczny
   i terapeutyczny. Onkol Prak Klin. 2013, 9(1): 22–31.
4. Motamedi H, Fathollahi M, Abiri R, Kadivarian S, Rostamian M, Alvandi A. A worldwide systematic review and meta-analysis of bacteria related to antibiotic-associated diarrhea in hospitalized patients. PLoS One. 2021, 16(12):e0260667. doi:10.1371/journal.pone.0260667.
5. Jośko-Ochojska J, Spandel L. Zakażenia Clostridium difficile jako problem zdrowia publicznego. Probl Hig Epidemiol. 2014, 95(3): 568-573.
6. Rajewski P i wsp. Zapalenie jelit o etiologii Clostridium difficile – opis przypadku. Forum Medycyny Rodzinnej. 2016, 10(3): 153–158.
7. https://www.cochrane.org/pl/evidence/CD004827_probiotics-prevention-antibiotic-associated-diarrhea-children (dostęp 15.09.2026 r.).
8. Liao W, Chen C, Wen T, Zhao Q. Probiotics for the Prevention of Antibiotic-associated Diarrhea in Adults: A Meta-Analysis of Randomized Placebo-Controlled Trials. J Clin Gastroenterol. 2021, 1, 55(6):469-480.