Czy menopauza „psuje” lipidogram?

Menopauza to nie tylko uderzenia gorąca i zmiany nastroju. Zmniejszenie wydzielania estrogenów stanowi hormonalny wstrząs dla organizmu kobiety, zwłaszcza gdy jest ona obciążona innymi schorzeniami. Spadek stężenia estrogenów sprzyja, między innymi, zmianom profilu lipidowego i wzrostowi ryzyka sercowo-naczyniowego. Jakie mechanizmy za tym stoją i które parametry lipidogramu się zmieniają?

Menopauza jako punkt zwrotny

Okres menopauzy stanowi fundamentalną zmianę w fizjologii kobiety, wiążącą się z ustaniem ochronnego wpływu estrogenów na układ krążenia. Prowadzi to do znacznego wzrostu zagrożenia chorobami sercowo-naczyniowymi, które stają się główną przyczyną zgonów w tej grupie wiekowej. Zaleca się, by zwrócić uwagę na wczesne objawy menopauzy i okresu przedmenopauzalnego (perimenopauzy). Mogą pojawić się zaburzenia miesiączkowania. Skutkiem są nieregularne miesiączki, które dla kobiety stają się coraz mniej przewidywalne (pod względem obfitości i czasu trwania). Pojawiają się też symptomy, których standardowo nie łączy się z niedoborem hormonów kobiecych:

• objawy ze strony układy mięśniowo-szkieletowego (kurcze mięśni, bóle stawów) [1, 2],
• wystąpienie lub nasilenie migren,
• wahania nastroju,
• sporadyczne budzenie się nocą,
• stopniowy wzrost masy ciała (mimo podobnej diety i aktywności fizycznej) [1].

Specyficzne dla menopauzy fale gorąca z nagłym poceniem się mogą się pojawić dopiero wówczas, gdy wypada jedna miesiączka lub więcej [1]. Wiele kobiet zaczyna wtedy źle spać. U niektórych pojawiają się zaburzenia depresyjne, problemy z pamięcią i uwagą [1]. Średni wiek kobiety, u której dochodzi do menopauzy, to 51 lat [3]. Jest to jednak parametr uwarunkowany dziedzicznie (wiek menopauzy u kobiety często pokrywa się z wiekiem ostatniej miesiączki u jej matki) [3].

Przedwczesna menopauza

U części kobiet możemy mieć do czynienia z przedwczesną menopauzą, czyli taką, która występuje nawet przed 40. rokiem życia [1]. Warto podkreślić, że u takich kobiet występuje wyższe ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego niż u kobiet wchodzących w okres przekwitania później [3]. To ryzyko jest niezależne od klasycznych czynników predysponujących takich jak, między innymi, nadciśnienie tętnicze [4].

Rola estrogenów, czyli dlaczego tak się dzieje?

Kobiety zaczynają chorować na choroby sercowo-naczyniowe później, co związane jest z protekcyjnym działaniem estrogenów. Hormony te wywierają wielokierunkowe działanie ochronne, które zanika w okresie menopauzy. Ich działanie obejmuje:

• utrzymanie korzystnego profilu lipidowo-lipoproteinowego, wyrażonego mniejszymi stężeniami cholesterolu całkowitego, trójglicerydów oraz bardzo aterogennej lipoproteniny Lp(a), a także większym stężeniem HDL [5],
• zapobieganie oksydacyjnym modyfikacjom cząsteczek LDL, które przyspieszają rozwój wczesnej miażdżycy [5],
• modyfikują odpowiedź naczynia na uszkodzenie, hamując zarówno apoptozę, jak i proliferację komórek mięśni gładkich naczyń [5], 
• mogą też ograniczać procesy zapalne towarzyszące rozwojowi miażdżycy [5].

Dyslipidemia menopauzalna

Kluczowe zmiany metaboliczne w okresie pomenopauzalnym obejmują wzrost stężenia cholesterolu całkowitego, aterogennej frakcji LDL oraz triglicerydów [6]. Równocześnie często obserwuje się spadek ochronnego cholesterolu HDL. U kobiet w okresie menopauzy wzrasta również poziom Lp(a), mimo, że jest to parametr uwarunkowany genetycznie. Niektóre badania wykazały wzrost poziomu Lp(a) nawet o 27% u kobiet po menopauzie [7].

Interwencje w aptece

Istotnym problemem pozostaje niedostateczne diagnozowanie i leczenie dyslipidemii u kobiet. Konieczne jest wdrożenie regularnych badań przesiewowych oraz interdyscyplinarna opieka, w której kluczową rolę odgrywają również farmaceuci. Kobiety rzadko łączą nieprawidłowości w badaniach lipidgramu z etapem życia, w jakim się znajdują. Warto edukować, że w okresie okołomenopauzalnym i pomenopauzalnym zaburzenia lipidogramu mogą być konsekwencją spadku poziomu estrogenów, a nie wyłącznie diety czy stylu życia. Zasygnalizowanie tej zależności może pomóc pacjentce lepiej zrozumieć wyniki i skłonić ją do konsultacji lekarskiej. Farmaceuta, jako łatwo dostępny specjalista, ma realną możliwość zwrócenia uwagi na tę często pomijaną przyczynę i wsparcia pacjentki w świadomym dbaniu o zdrowie sercowo-naczyniowe.

Piśmiennictwo:

1. https://www.mp.pl/pacjent/ginekologia/aktualnosci/345018,w-okresie-okolomenopauzalnym-zwieksza-sie-ryzyko-chorob-sercowo-naczyniowych (dostęp online 09.01.2026 r.)
2. Wright VJ, Schwartzman JD, Itinoche R, Wittstein J. The musculoskeletal syndrome of menopause. Climacteric. 2024, 27(5): 466–472.
3. https://www.mp.pl/ginekologia/przeglad-badan/151396,wczesna-menopauza-czynnikiem-ryzyka-chorob-serca (dostęp 09.01.2026 r.)
4. Lesiak M, Ropacka-Lesiak M, Podkowa N. Hormonalna terapia zastępcza a choroby układu sercowo-naczyniowego. Ginekol Pol. 2016, 87: 59-64.
5. Gziut AI, Gil R. Choroba wieńcowa u kobiet. Przew Lek. 2002, 5, 5: 78-86.
6. van Oortmerssen JAE, Mulder JWCM, Kavousi M, Roeters van Lennep JE. Lipid metabolism in women: A review. Atherosclerosis. 2025, 405:119213. doi: 10.1016/j.atherosclerosis.2025.119213
7. Sosnowska B i wsp. Rekomendacje Ekspertów Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego (PTK) oraz Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego (PTL) na temat diagnostyki i postępowania u pacjentów z podwyższonym stężeniem lipoproteiny(a). Zeszyty Edukacyjne. Kardiologia Polska. 2023, 5-6: 109-122.