15.07.2026 | 5 min czytania
Katarzyna Deptuła
mgr farm.
Ochrona przed komarami, kleszczami i meszkami to często podejmowany temat w aptece przed wyjazdem wakacyjnym, szczególnie w rejony tropikalne, czy letnim grillem. Ukąszenia owadów bywają kłopotliwe i wywołują dyskomfort. Są również wektorami niektórych chorób infekcyjnych. Jakie środki ochrony przed kąsającymi owadami stosuje się w praktyce u niemowląt, dzieci i dorosłych? Jak inaczej chronić się przed komarami, meszkami czy kleszczami oprócz stosowania repelentów?
Owady, takie jak komary, meszki i kleszcze, mogą kąsać skórę człowieka, czego efektem są swędzące bąble, zaczerwienienie czy odczyn alergiczny na ślinę owadów. Warto pamiętać, że wiele z nich jest wektorem chorób infekcyjnych, zarówno tych o podłożu bakteryjnym, pasożytniczym, jak i wirusowym [1, 2, 4]. Jakie choroby przenoszą owady żywiące się krwią człowieka? Są to m.in.:
Stosowanie repelentów stanowi element profilaktyki pierwotnej chorób przenoszonych przez owady będące wektorami patogenów [10]. W celu zwiększenia ochrony zaleca się również stosowanie metod uzupełniających, takich jak moskitiery nadłóżkowe i okienne [1, 10] oraz niektóre insektycydy. Przykładem jest permetryna — substancja owadobójcza, a nie repelent — która znajduje zastosowanie w impregnowaniu moskitier, szczególnie w rejonach tropikalnych w ramach profilaktyki przeciwmalarycznej [12].
Repelenty to substancje odstraszające owady, takie jak komary, meszki i kleszcze. Ich mechanizm działania opiera się na zakłócaniu funkcjonowania neuronów oraz receptorów węchowych odpowiedzialnych za lokalizację gospodarza. Repelenty blokują m.in. receptory wykrywające dwutlenek węgla (CO₂), co znacząco utrudnia owadom odnalezienie człowieka. Warto podkreślić, że środki te nie wykazują działania owadobójczego — ich podstawowym celem jest zapobieganie kontaktowi z owadami i ochrona przed ukąszeniami [2, 3, 5, 11].
Do najczęściej stosowanych repelentów należą:
DEET (N,N-dietylo-m-toluamid) to jeden z najczęściej stosowanych i najstarszych repelentów, dostępny od lat 50. XX wieku. Występuje w preparatach w stężeniu od 10% do 50% i skutecznie odstrasza komary, meszki oraz kleszcze [2, 3]. Wykazuje także aktywność wobec wszy i karaluchów [12].
DEET jest syntetyczną substancją o oleistej konsystencji, nierozpuszczalną w wodzie, natomiast bardzo dobrze rozpuszczalną w alkoholu [12]. Ze względu na wysoką skuteczność, DEET uznawany jest za „złoty standard” w porównaniu z innymi repelentami [1]. Warto jednak pamiętać, że jego potencjalna toksyczność jest wyższa w porównaniu do nowszych substancji, takich jak ikarydyna czy IR3535 [12].
Ze względu na potencjalną toksyczność, DEET nie zaleca się stosować w dwóch grupach pacjentów:
Skuteczność DEET wobec komarów, podobnie jak w przypadku innych repelentów, zależy od stężenia substancji i jest wyższa niż w przypadku ochrony przed kleszczami. Szacowany czas działania DEET (przede wszystkim wobec komarów) w zależności od stężenia wynosi:
Czy stężenie DEET w preparatach do stosowania na skórę może przekraczać 50%? Nie — wyższe stężenia mogą powodować wystąpienie rumienia, martwicy pęcherzykowej skóry oraz bliznowacenia resztkowego [5].
Mimo że DEET wykazuje potencjalnie wyższą toksyczność w porównaniu z innymi repelentami, do tej pory odnotowano niewiele przypadków zatrucia. Objawy toksyczności dotyczą głównie układu nerwowego (tzw. objawy neurotoksyczne) i obejmują [5]:
Przyczyną objawów neurotoksycznych po ekspozycji na DEET jest zaburzenie funkcji kanałów jonowych, w tym kanałów sodowych i potasowych [9], a także hamowanie aktywności acetylocholinoesterazy [12]. Ze względu na lipofilny charakter DEET ma tendencję do kumulowania się w skórze właściwej oraz w tkance tłuszczowej [1].
Ikarydyna (znana także jako pikarydyna) to syntetyczny repelent dostępny w preparatach w stężeniu 10–20%. Roztwór ikarydyny w stężeniu 20% wykazuje porównywalną skuteczność do DEET stosowanego w stężeniu 30–50% [1]. W porównaniu z DEET ikarydyna nie wywołuje działania drażniącego ani uczulającego [6]. Dodatkowo wchłania się przez skórę w znacznie mniejszym stopniu — mniej niż 5% podanej dawki (dla porównania: DEET – około 48% w ciągu 6 godzin) [9].
Repelent ten jest dostępny w Europie od 2001 roku, a w Stanach Zjednoczonych od 2005 roku [5].
Jaka jest skuteczność ikarydyny? Wynosi ona, przykładowo wobec kleszczy:
Ikarydyna wykazuje aktywność również przeciwko muchom, pszczołom i pchłom. Związek ten odparowuje ze skóry wolniej niż w przypadku DEET [12].
Ikarydyna wg danych literaturowych może być stosować u dzieci od 6. miesiąca życia w stężeniu 5-10% [12]. W praktyce większość preparatów z tym składnikiem ma 10% i jest przeznaczona dla dzieci od 1. roku życia.
IR3535 (butyloacetyloaminopropionian) to pochodna aminokwasu beta-alaniny o oleistej konsystencji. Cechuje się niską toksycznością, zarówno po ekspozycji na skórę, jak droga pokarmową (u zwierząt doświadczalnych) [12]. W preparatach występuje w stężeniach 10-20%. W niektórych badaniach IR3535 wykazuje aktywność odstraszającą nie tylko wobec komarów, kleszczy i meszek, ale również wobec os, much [1, 12]. Związek ten może odstraszać owady:
Wg niektórych źródeł związek ten jest bezpieczny od 6. miesiąca życia i kobiet w ciąży [12].
Alternatywą dla syntetycznych repelentów są olejki eteryczne. Mają jednak dużo węższy zakres działania, jak i czas działania.
Wśród olejków eterycznych, które mogą odstraszać owady wymienia się:
Preparaty na bazie olejków eterycznych nie są jednak zalecane do stosowania u kobiet w ciąży ze względu na potencjalne działanie mutagenne (eugenol) lub negatywny wpływ na rozrodczość (citronellol) [1].

Co przekazać pacjentowi, który chce chronić się przed owadami za pomocą repelentów? Podczas ich stosowania należy przestrzegać kilku podstawowych zasad:
Warto pamiętać, że intensywne pocenie się, warunki atmosferyczne oraz stan skóry mogą negatywnie wpływać na skuteczność działania repelentów i skracać czas ochrony przed komarami [1, 8].
W ramach ochrony przed owadami pacjentowi można polecić również inne metody:
Warto również uwzględniać pory aktywności owadów i unikać przebywania na zewnątrz w okresach największego ryzyka żerowania.
Piśmiennictwo:
Praktyka apteczna
Czy czosnek naprawdę działa? Sprawdzamy dowody naukowe.Czosnek to szeroko stosowana roślina, wykorzystywana jako składnik wielu potraw....
Praktyka apteczna
Jaki jest wpływ przewlekłego stosowania IPP na mikrobiotę jelitową?Dowiedz się, jakie są zastosowania inhibitorów pompy protonowej oraz jak...
Praktyka apteczna
Fotoprotekcja przez cały rok: Jak doradzać pacjentom w wyborze najlepszych filtrów UV?Fotoprotekcja to nie tylko letni obowiązek, ale nieodzowny element pielęgnacji...
Materiały i treści opublikowane na stronie, jak również jej projekt graficzny jako całość, podlega ochronie prawnej, w tym na mocy przepisów prawa autorskiego, prawa własności przemysłowej oraz ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Zabronione jest powielanie lub wykorzystywanie w inny sposób jakichkolwiek materiałów i treści w całości jak i w części bez pisemnej zgody administratora strony wskazanego w nocie prawnej. Zamieszczanie linków do strony lub do treści w niej zawartych jest dopuszczalne tylko do celów prywatnych, niezwiązanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.