Zanieczyszczenie powietrza jako nośnik wirusów i czynnik ryzyka infekcji

Zanieczyszczenie powietrza to nie tylko problem smogu widocznego za oknem. Pyły zawieszone są obecne w domach i mogą sprzyjać zakażeniom układu oddechowego. Mają wpływ na ich przebieg, co ma istotne znaczenie w codziennej praktyce farmaceuty, również w zakresie sezonowych szczepień ochronnych.

Czy zanieczyszczenia powietrza to zawsze problem sezonowy?

Zanieczyszczenie powietrza to mieszanina gazów, cieczy oraz cząstek stałych [1].

Wiele z nich ma charakter sezonowy [2,3]. Z punktu widzenia zdrowia populacyjnego równie istotne są zanieczyszczenia powietrza w pomieszczeniach zamkniętych. Ma to szczególne znaczenie, ponieważ większość osób spędza około 90% czasu w pomieszczeniach, co czyni ten rodzaj ekspozycji ważnym czynnikiem ryzyka chorób alergicznych i zapalnych układu oddechowego [4,5].

W układzie oddechowym występują różne miejsca depozycji cząstek stałych o odmiennej wielkości, co ilustruje poniższa grafika.

Jak pył zawieszony wpływa na organizm?

Pył zawieszony uszkadza mechanizmy obronne dróg oddechowych i sprzyja infekcjom. Szczególne znaczenie ma pył PM2.5, który [1,6]:

• zaburza klirens śluzowo-rzęskowy i uszkadza nabłonek rzęskowy,
• wzmaga produkcję gęstego śluzu, co prowadzi do zalegania patogenów w drogach oddechowych.

Dodatkowo indukuje stres oksydacyjny, który prowadzi do spadku szczelności bariery nabłonkowej i łatwiejszego przenikania patogenów w głąb tkanek. Oprócz tego dochodzi do nasilenia miejscowych reakcji zapalnych, co prowadzi do zaostrzeń chorób układu oddechowego [6,7].

PM2.5 ogranicza miejscową odporność (np. upośledza aktywność makrofagów pęcherzykowych) i zaburza mechanizmy przeciwdrobnoustrojowe (produkcję m.in. beta-defensyn) [6,7].

Pył jako wektor i transporter patogenów

Pyły zawieszone pełnią nie tylko rolę czynnika drażniącego, ale również fizycznego nośnika (wektora) dla patogenów oraz innych szkodliwych substancji, np. metali ciężkich [1,2].

Ekspozycja na drobne cząstki pyłu, szczególnie PM2.5, sprzyja zakażeniom układu oddechowego – stanowią one nośnik dla wirusa grypy i RSV [8]. Dodatkowo stres oksydacyjny indukowany przez PM2.5 zwiększa ekspresję cząsteczek adhezyjnych na powierzchni komórek, co sprzyja przyczepianiu się i zakażaniu komórek przez wirusy oddechowe [6,7].

Skutki kliniczne

Krótkotrwałe wzrosty stężeń pyłów zawieszonych (PM2.5, PM10) oraz zanieczyszczeń gazowych (SO₂, NO₂) są bezpośrednio związane [9]:

• ze zwiększoną liczbą hospitalizacji,
• z cięższym przebiegiem zakażeń i większym ryzykiem powikłań,
• z zaostrzeniem chorób przewlekłych układu oddechowego.

Oczyszczanie powietrza – czy to realne wsparcie dla pacjenta?

Przenośne oczyszczacze powietrza z filtrami HEPA stanowią skuteczny sposób ograniczania ekspozycji na wziewne szkodliwe czynniki [3,4]. Ich stosowanie jest szczególnie uzasadnione u populacji wrażliwych, w tym u dzieci oraz dorosłych chorych na astmę oskrzelową i POChP [3].

Z perspektywy farmaceuty poprawa jakości powietrza w pomieszczeniach przekłada się na określone korzyści kliniczne m.in.:

• zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza w gospodarstwach domowych znacząco obniża zapadalność na zapalenie płuc, co podkreśla korzyści płynące z długoterminowej poprawy jakości powietrza [7];
• zmniejszenie zapotrzebowania na leki – u pacjentów z alergicznym nieżytem nosa uczulonych na roztocze kurzu domowego stosowanie oczyszczaczy powietrza pozwalało na redukcję zapotrzebowania na leki o 26,3% w ciągu 6 tygodni [5],
• poprawę kontroli objawów astmy – znaczne obniżenie stężenia trudnych do usunięcia alergenów, takich jak alergen kota (Fel d 1), wiązało się z poprawą reakcji astmatycznej nawet o 60% [3,5].

Pyły zawieszone, infekcje i szczepienia

Zanieczyszczenie powietrza wpływa nie tylko na częstość zakażeń układu oddechowego, ale również na ich przebieg, zwiększając ryzyko ciężkich postaci infekcji sezonowych, takich jak grypa, zakażenia RSV u dorosłych czy inne wirusowe infekcje dróg oddechowych [8].

Dlaczego szczepienia mają szczególne znaczenie w dobie smogu? Pył zawieszony ułatwia transport patogenów do głębszych partii układu oddechowego, zwiększając ryzyko zakażenia [7,8].

Ze względu na uszkodzenia dróg oddechowych powodowane przez PM2,5 i PM10, pacjentom (szczególnie dzieciom i seniorom powyżej 60. roku życia) silnie zaleca się szczepienia przeciwko grypie, pneumokokom, wirusowi RSV, koronawirusom (w tym SARS-CoV-2) [8].

Przeczytaj także: Grypa u dzieci – co doradzać rodzicom?

Gdzie i jak sprawdzić jakość powietrza?

Bieżące informacje dotyczące jakości powietrza, w tym stężeń pyłów zawieszonych (PM10, PM2.5) oraz zanieczyszczeń gazowych (SO₂, NO₂) można sprawdzić:

• na oficjalnej stronie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ): https://powietrze.gios.gov.pl/pjp/current
• w aplikacji mObywatel (zakładka „Usługi” w części „Środowisko”) umożliwiającej szybki dostęp do lokalnych pomiarów: https://info.mobywatel.gov.pl/uslugi/jakosc-powietrza

Zobacz również: 7 najczęstszych błędów przy nebulizacji

Piśmiennictwo:

1. Ziarno R, Suska A, Kulinowski W et al. Czy smog ma wpływ na częstość występowania zaostrzeń przewlekłego zapalenia krtani? Analiza na przykładzie mieszkańców województwa małopolskiego.. Otolaryngol Pol. (2017);71(3):10-19. https://doi.org/10.5604/01.3001.0010.0128.
2. https://krakowskialarmsmogowy.pl/wp-content/uploads/2024/02/Wplyw-zanieczyszczen-powietrza-na-zdrowie_III-wydanie.pdf, dostęp online: 28.01.2026
3. Wieczfińska J, Pawliczak R. The impact of commercially available air purifiers on bronchial asthma and allergy symptoms. Alergologia Polska – Polish Journal of Allergology. 2022;9(1):49-54. doi:10.5114/pja.2022.114396.
4. Chen C-F, Hsu C-H, Chang Y-J, Lee C-H, Lee DL. Efficacy of HEPA Air Cleaner on Improving Indoor Particulate Matter 2.5 Concentration. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2022; 19(18):11517. https://doi.org/10.3390/ijerph191811517
5. Park KH, Sim DW, Lee SC, et al. Effects of Air Purifiers on Patients with Allergic Rhinitis: a Multicenter, Randomized, Double-Blind, and Placebo-Controlled Study. Yonsei Med J. 2020;61(8):689-697. doi:10.3349/ymj.2020.61.8.689
6. Yang L, Li C, Tang X. The Impact of PM_2.5 on the Host Defense of Respiratory System. Front Cell Dev Biol. 2020;8:91. Published 2020 Mar 4. doi:10.3389/fcell.2020.00091
7. Esposito S, Fainardi V, Titolo A, et al. How air pollution fuels respiratory infections in children: current insights. Front Public Health. 2025;13:1567206. Published 2025 Apr 28. doi:10.3389/fpubh.2025.1567206
8. https://www.termedia.pl/pulmonologia/RSV-niedoceniany-wirus,55327.html, dostęp online: 28.01.2026
9. https://www.termedia.pl/pulmonologia/Wysokie-stezenie-pylow-PM10-i-PM2-5-najbardziej-szkodzi-dzieciom,48777.html, dostęp online: 28.01.2026