„Coś na ból mięśni” – co może kryć się za tą prośbą pacjenta?

W codziennej praktyce aptecznej prośba o „coś skutecznego na ból mięśni” jest jedną z częstszych. Głównymi powodami takiego bólu są przeciążenie, nadmierne rozciąganie i urazy [1]. Jako farmaceuci wiemy jednak, że pod tą pozornie prostą skargą pacjenta może się kryć poważniejsza przyczyna. Nasza rola nie kończy się więc na wydaniu preparatu, ale właściwej interpretacji sygnałów od pacjenta i zebraniu wyczerpującego wywiadu. Co warto wziąć pod uwagę?

Ból mięśni – najczęstsze przyczyny

Najczęściej ból mięśniowy związany jest z przeciążeniem mięśni po nadmiernym wysiłku fizycznym, urazem lub długotrwałym przyjmowaniem nieprawidłowej postawy ciała. Problem ten dotyczy zarówno osób aktywnych fizycznie, jak i tych, które na co dzień prowadzą siedzący tryb życia – pracują wiele godzin przy komputerze, długo stoją lub wykonują powtarzalne czynności obciążające konkretne partie mięśni. Szczególnym przykładem bólu mięśniowego związanego z intensywnym wysiłkiem jest opóźniona bolesność mięśniowa (ang. delayed onset muscle soreness; DOMS), która pojawia się zwykle po ok. 24–48 godzinach od aktywności fizycznej i może utrzymywać się około 5–7 dni [2]. DOMS może wiązać się także z objawami towarzyszącymi, takimi jak m.in. zmniejszenie zakresu ruchomości w stawach [2].

Wywiad z pacjentem zgłaszającym bóle mięśniowe

Przyczyny bólu mięśniowego mogą być jednak mniej oczywiste. W takich sytuacjach dużą rolę odgrywa dobrze zebrany wywiad. Pacjenci rzadko posługują się precyzyjną terminologią. Często ich opisy są obrazowe, co jest szczególnie charakterystyczne dla osób cierpiących na fibromialgię – porównują ból do „rżnięcia piłą”, „miażdżenia” czy „pieczenia żywym ogniem” [3]. Innym wyzwaniem jest fakt, że lokalizacja bólu bywa zwodnicza. Ponadto pacjenci często bagatelizują ból wielomiejscowy, twierdząc na początku wywiadu, że „boli ich tylko jedna noga”, by po dopytaniu przyznać, że właściwie „boli ich wszystko”. Zbierając wywiad warto więc, w zależności od pacjenta, dopytać o:

Bóle mięśniowe a infekcje

Uogólnione bóle mięśniowe są typowe dla infekcji wirusowych np. grypy, która cechuje się nagłym początkiem, gorączką, uczuciem zimna, dreszczami, ale i bólem mięśni oraz stawów. Warto tu również wspomnieć o łagodnym ostrym dziecięcym zapaleniu mięśni (ang. benign acute childhood myositis; BACM). Występuje ono najczęściej u chłopców w wieku szkolnym, wiąże się z różnymi zakażeniami wirusowymi i objawia się nagłym bólem łydek z towarzyszącymi, przejściowymi zaburzeniami chodu. Większość zachorowań obserwuje się w jesienno-zimowym okresie zwiększonej zapadalności na zakażenia dróg oddechowych [4]. Choć przebieg jest zwykle samoograniczający, nasilone objawy wymagają konsultacji lekarskiej.

Ból mięśni a przyjmowane leki

Wystąpienie dolegliwości mięśniowych związanych ze stosowaniem statyn (ang,. statin-associated muscle symptoms, SAMS) jest jednym z głównych powodów zaprzestania stosowania leków z tej grupy. W większości tych przypadków bóle odnoszą się do dużych grup mięśni. Dyskomfort lub osłabienie typowo pojawiają się w ciągu 4-6 tygodni od rozpoczęcia leczenia, ale mogą również wystąpić po wielu latach terapii. Wystąpienie objawów może być spowodowane zwiększeniem dawki statyny lub włączeniem leku pozostającego z nią w interakcji [5, 6]. Należy jednak podkreślić, że badania pokazują, że istotnych objawów mięśniowych jest po statynach niewiele [7]. W praktyce farmaceutycznej obawy pacjentów przed działaniami niepożądanymi leków z tej grupy są częste i wzmacniane dodatkowo przez informacje z internetu. Rolą farmaceuty jest więc spokojna edukacja: nie bagatelizować objawów (zwłaszcza, gdy bólom mięśniowym towarzyszy znaczne osłabienie i ciemne zabarwienie moczu), ale też zapobiegać, aby pacjent nie przerywał leczenia bez konsultacji z lekarzem.

Choroby ogólnoustrojowe

Niedoczynność tarczycy często przebiega pod maską dolegliwości z układu ruchu. Według niektórych autorów aż u 79% chorych z niedoczynnością tarczycy występują objawy ze strony mięśni czy stawów [8]. Warto wspomnieć tu również o pacjentach z chromaniem przestankowym, którzy zgłaszają ból zlokalizowany typowo w okolicy mięśni łydek, pojawiający się podczas chodzenia [9].  Przyczyną są w tym przypadku zaburzenia przepływu w tętnicach kończyn dolnych związane ze zmianami miażdżycowymi [9].

Czy to może być fibromialgia?

Fibromialgia może dotykać nawet do 4% populacji. Definiuje się ją jako schorzenie charakteryzujące się obecnością triady objawów głównych: przewlekłego i rozległego bólu, zaburzeń snu oraz wyczerpania psychicznego lub fizycznego. Etiologia choroby nie jest wciąż poznana. Podkreśla się skojarzenie początku dolegliwości z różnymi czynnikami stresogennymi [10]. Jeżeli zgłaszany przez pacjenta ból mięśni utrzymuje się dłużej, obejmuje wiele okolic ciała i towarzyszy mu przewlekłe zmęczenie, farmaceuta powinien zasugerować konsultację lekarską.

Ból mięśni a niedobory witamin i minerałów

Z mniej oczywistych przyczyn warto tu wspomnieć chociażby o niedoborze witaminy D, który jest poważnym problemem zdrowia publicznego. Szacuje się, że nawet około 50% populacji ludzkiej ma niewystarczający poziom witaminy D [11]. Tymczasem konsekwencje niedoboru są szerokie i obejmują również bóle stawowo-mięśniowe [12]. U osób dorosłych z niedoborem witaminy D poniżej stężenia 10 ng/ml obserwuje się uogólnione osłabienie mięśni, zwłaszcza proksymalnych kończyn górnych i dolnych [13]. W przypadku przewlekłych, uogólnionych lub niewyjaśnionych objawów zasadne jest skierowanie pacjenta do lekarza i rozważenie diagnostyki laboratoryjnej, zależnie od obrazu klinicznego.

Podsumowanie

Prośba pacjenta o „coś na ból mięśni” wymaga krótkiego, ale ukierunkowanego wywiadu. W wielu przypadkach przyczyną dolegliwości jest przeciążenie, nietypowy wysiłek, uraz lub długotrwałe utrzymywanie nieprawidłowej pozycji ciała. W takich sytuacjach farmaceuta może zaproponować postępowanie objawowe. Nie każdy ból mięśniowy ma jednak błahą przyczynę i należy mieć to na uwadze.

Piśmiennictwo:

1. Nicpoń K. Bóle mięśniowe i kurcze bolesne w praktyce neurologa. Polski Przegląd Neurologiczny. 2007, 3(4): 237-248.
2. Kochański B i wsp. Ocena wiedzy na temat opóźnionej bolesności mięśniowej
   w sporcie. Assessment of knowledge on delayed onset muscle soreness in sports. Journal of Education, Health and Sport. 2016, 6(1): 241-250.
3. Pluta A, Szczepański L. Bóle kości, mięśni i stawów – problemy diagnostyczne
   i lecznicze. Przew Lek. 2002, 5(8): 84-92.
4. Kuchar E. Czy każde dziecko z ostrym łagodnym przyinfekcyjnym zapaleniem mięśni wymaga hospitalizacji? https://www.mp.pl/pytania/pediatria/chapter/B25.QA.19.7.30.(dostęp 06.05.2026 r.)
5. https://www.termedia.pl/mz/Czy-korzysci-ze-stosowania-statyn-przewyzszaja-potencjalne-ryzyko-,42107.html (dostęp 08.05.2026 r.)
6. Starzyk K, Wożakowska-Kapłon B. Objawy mięśniowe w przebiegu stosowania statyn –  fakty, mity, rzeczywistość i stanowiska ekspertów. Folia Cardiologica. 2015, 10(5): 354-360.
7. Newman CB i wsp. Statin Safety and Associated Adverse Events: A Scientific Statement From the American Heart Association. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2019, 39(2):e38-e81.
8. Czuszyńska Z. Dolegliwości mięśniowo-stawowe jako pierwszy objaw kliniczny niedoczynności tarczycy. Forum Medycyny Rodzinnej. 2007, 1 (1): 69–71.
9. Danieluk A, Chlabicz S. Przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych w praktyce pozaszpitalnej. Forum Medycyny Rodzinnej. 2021, 15 (6): 245–252.
10. Samborski W. Fibromialgia – aktualne zasady rozpoznawania choroby, nowe propozycje dotyczące patogenezy i leczenia. Forum Reumatol. 2015, 1 (1): 5–11.
11. Maciejewska D. Niedobory witaminy D3 u dzieci i dorosłych – jak diagnozować
    i leczyć? Lekarz POZ, 2020, 1: 83-87.
12. Ignaczak P. Witamina D. Leki w POZ. 2017, 6: 419-423.
13. Szymański FM i wps. Miejsce witaminy D w codziennej praktyce klinicznej – interdyscyplinarne stanowisko ekspertów. Forum Medycyny Rodzinnej. 2015, 9(6): 423–434.