Leki sprzyjające odwodnieniu i przegrzaniu w czasie upałów

Podczas upałów niektóre leki mogą nasilać utratę wody, zaburzać odczuwanie pragnienia i termoregulację, a także zwiększać ryzyko działań toksycznych. Sprawdź, które grupy leków wymagają szczególnej uwagi oraz jak farmaceuta może wspierać pacjentów – zwłaszcza osoby starsze – w zapobieganiu odwodnieniu.

W jaki sposób leki zwiększają ryzyko odwodnienia i przegrzania?

Wiele powszechnie stosowanych leków może zwiększać ryzyko odwodnienia i przegrzania, szczególnie podczas upałów. Mogą one zaburzać zdolność organizmu do utrzymania prawidłowego nawodnienia i temperatury ciała poprzez następujące mechanizmy [1]:

• nasilenie utraty wody i zaburzeń równowagi elektrolitowej;
• upośledzenie wydzielania potu;
• osłabienie odczuwania pragnienia;
• obniżenie ciśnienia tętniczego i zmniejszenie pojemności minutowej serca, co może dodatkowo zwiększać ryzyko omdleń i upadków;
• wywoływanie sedacji oraz zaburzeń funkcji poznawczych, które mogą ograniczać czujność, zdolność oceny sytuacji, a także odczuwanie gorąca i pragnienia;
• zwiększenie ryzyka toksycznego działania leków w wyniku zmniejszenia ich klirensu nerkowego u osób odwodnionych;
• zaburzenie ośrodkowych mechanizmów termoregulacji.

Istotnym mechanizmem jest również zmniejszenie apetytu, które może prowadzić do ograniczenia ilości wody dostarczanej wraz z pożywieniem. Pokarmy, zwłaszcza owoce i warzywa, odpowiadają za około 20–25% dziennego spożycia płynów. Do leków, które mogą zmniejszać apetyt, należą m.in. metformina i fluoksetyna [2].

Czy odwodnienie sprzyja toksyczność innych leków?

W przypadku osób odwodnionych ryzyko toksycznego działania leków znacząco rośnie. Wynika to ze zmniejszonego klirensu nerkowego, co prowadzi do kumulacji substancji czynnych w organizmie. Dodatkowo odwodnienie powoduje zmniejszenie przepływu krwi przez narządy wewnętrzne, w tym wątrobę i nerki, co jeszcze bardziej upośledza eliminację toksyn [1,2].

Do leków o zwiększonej toksyczności lub ryzyku poważnych działań niepożądanych w przypadku odwodnienia należą [1,2]:

• doustne antykoagulanty (NOAC): np. dabigatran, rywaroksaban, apiksaban,
• leki nasercowe: np. digoksyna,
• metformina,
• sole litu,
• NLPZ.

Stosowanie wielu leków a ryzyko odwodnienia

Wiele osób starszych przyjmuje jednocześnie kilka leków, co może zwiększać ryzyko odwodnienia i innych zaburzeń związanych z upałem. Szczególne znaczenie kliniczne ma stosowanie leków z różnych grup, które poprzez odmienne mechanizmy wpływają na termoregulację. U pacjentów przyjmujących określone kombinacje takich leków ryzyko powikłań podczas wysokich temperatur może być większe niż przeciętnie [1].

Dlaczego osoby starsze są szczególnie narażone na odwodnienie?

Odwodnienie często występuje u osób starszych i może rozwijać się szybko. Wynika to częściowo ze zmian fizjologicznych związanych z procesem starzenia, takich jak:

• upośledzenie czynności nerek, w tym ograniczenie zdolności do zagęszczania moczu [1,3];
• zmniejszenie całkowitej zawartości wody w organizmie;
• osłabienie odczuwania pragnienia, m.in. na skutek mniejszej reaktywności osmoreceptorów;
• zaburzenia wydzielania wazopresyny, czyli hormonu antydiuretycznego, związane ze starzeniem się podwzgórza i przysadki mózgowej [2];
• zmniejszenie zdolności do wydzielania potu;
• zwiększona utrata wody przez skórę i układ oddechowy [2];
• zmniejszenie objętości osocza;
• zmniejszenie pojemności minutowej serca;
• ograniczenie przepływu krwi przez skórę i kończyny;
• mniejsza sprawność fizyczna, większa zawartość tkanki tłuszczowej oraz zmniejszona beztłuszczowa masa ciała;
• łagodne zaburzenia poznawcze i demencja [4].

Ryzyko odwodnienia i innych zaburzeń związanych z upałem dodatkowo zwiększają choroby przewlekłe oraz jednoczesne stosowanie wielu leków. Znaczenie mogą mieć również:

• ograniczanie spożycia płynów z obawy przed problemami z kontrolą pęcherza,
• zalecenia lekarskie dotyczące zmniejszenia podaży płynów,
• brak świadomości znaczenia prawidłowego nawodnienia lub własnej podatności na niekorzystne skutki wysokich temperatur [1].

Co warto przekazać pacjentowi?

W czasie upałów, szczególnie u osób przyjmujących leki sprzyjające odwodnieniu, warto zwrócić uwagę na następujące zalecenia [1,2,4]:

• regularne przyjmowanie płynów – osoby starsze powinny regularnie pić niewielkie ilości płynów, nawet jeśli nie odczuwają pragnienia;
• odpowiedni sposób nawadniania – należy unikać wypijania dużych ilości samej wody w krótkim czasie, szczególnie w przypadku niewydolności serca lub stosowania diety niskosodowej;
• rozpoznawanie objawów alarmowych – poza ciemnym zabarwieniem moczu i suchością błon śluzowych uwagę powinny zwrócić: znaczne zmniejszenie ilości oddawanego moczu, nagłe zawroty głowy, dezorientacja, upadki oraz narastające osłabienie;
• unikanie alkoholu – alkohol działa moczopędnie, a ponadto może ograniczać czujność i utrudniać właściwą ocenę temperatury otoczenia;
• bezpieczne stosowanie leków – pacjent nie powinien samodzielnie zmieniać dawek przyjmowanych leków, w tym leków moczopędnych, bez konsultacji z lekarzem.

Piśmiennictwo:

1. Westaway K, Frank O, Husband A, et al. Medicines can affect thermoregulation and accentuate the risk of dehydration and heat-related illness during hot weather. J Clin Pharm Ther. 2015;40(4):363-367. doi:10.1111/jcpt.12294.
2. Puga AM, Lopez-Oliva S, Trives C, Partearroyo T, Varela-Moreiras G. Effects of Drugs and Excipients on Hydration Status. Nutrients. 2019;11(3):669. Published 2019 Mar 20. doi:10.3390/nu11030669.
3. López Oliva S, Morais-Moreno C, Carretero-Krug A, et al. Drug Consumption and Hydration Status: Analysis of the Associations in an Elder Population. Nutrients. 2024;16(16):2632. Published 2024 Aug 9. doi:10.3390/nu16162632.
4. Hoen L, Pfeffer D, Zapf R, et al. Association of Drug Application and Hydration Status in Elderly Patients. Nutrients. 2021;13(6):1929. Published 2021 Jun 4. doi:10.3390/nu13061929.