Najnowsze wytyczne dotyczące OZZP – wskazówki dla farmaceuty

Poznaj podsumowanie najnowszych wytycznych dotyczących ostrego zapalenia błony śluzowej nosa i zatok przynosowych (OZZP), przygotowane z myślą o farmaceutach jako osobach pierwszego kontaktu w systemie ochrony zdrowia. OZZP jest jedną z najczęstszych przyczyn wizyt w aptekach, a właściwa rekomendacja preparatów OTC ma kluczowe znaczenie dla skuteczności leczenia i ograniczenia nieuzasadnionej antybiotykoterapii.

Wprowadzenie i etiologia OZZP

Ostre zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych (OZZP) należy do najczęściej występujących chorób w populacji. Dorośli chorują przeciętnie 2–5 razy w roku, dzieci nawet do 10 razy w roku.

W zdecydowanej większości przypadków (ponad 98%) choroba ma podłoże wirusowe (rinowirusy, koronawirusy, wirusy grypy). Zakażenie bakteryjne rozwija się jedynie u 0,5–2% pacjentów, zazwyczaj jako następstwo infekcji wirusowej.

Klasyfikacja kliniczna i diagnostyka

Do rozpoznania OZZP konieczne jest stwierdzenie co najmniej 2 z następujących objawów:

• niedrożność nosa,
• wydzielina z nosa (katar przedni lub tylny),
• ból lub uczucie rozpierania w obrębie twarzy,
• upośledzenie bądź utrata węchu,
• u dzieci zamiast utraty węchu – kaszel.

Przy czym jednym z objawów powinna być niedrożność nosa lub wydzielina z nosa.

Najczęstsze objawy OZZP u dorosłych to:

• niedrożność nosa (do 97% przypadków),
• obecność wydzieliny w nosie,
• ból i rozpieranie twarzy, 
• bóle głowy oraz utrata węchu.

U dzieci obraz kliniczny bywa mniej typowy:

• kaszel (zamiast utraty węchu) jest dominującym objawem,
• gorączka i ropna wydzielina z nosa mogą sugerować bakteryjny charakter infekcji,
• rzadziej występują ból twarzy i zaburzenia węchu.

OZZP dzielimy na:

• Wirusowe (przeziębienie) – objawy trwają krócej niż 10 dni.
• Powirusowe – nasilenie objawów po 5 dniach lub ich utrzymywanie się dłużej niż 10 dni (ale krócej niż 12 tygodni).
• Bakteryjne – rozpoznawane przy obecności co najmniej 3 z 5 kryteriów: ropna wydzielina, silny ból miejscowy, gorączka powyżej 38°C, podwyższone CRP/OB, przebieg dwufazowy („pogorszenie po poprawie”).

Rola farmaceuty w procesie samoleczenia

Zgodnie ze zintegrowanymi ścieżkami opieki, farmaceuta stanowi pierwszy poziom opieki nad pacjentem z OZZP. Pacjent trafia do apteki zwykle na początku infekcji – w fazie wirusowej OZZP (do 10 dni) i dlatego rekomendacja farmaceuty staje się kluczowa dla prawidłowego procesu leczenia.

Na początkowym etapie OZZP pacjentowi należy zalecać wyłącznie leczenie objawowe: leki obkurczające, przeciwbólowe (NLPZ, paracetamol), płukanie nosa solą fizjologiczną oraz fitoterapię. Należy unikać rekomendowania antybiotyków na tym etapie.

Zastosowanie leków obkurczających błonę śluzową nosa

W leczeniu niedrożności nosa, będącej głównym objawem OZZP, kluczowe miejsce zajmują leki obkurczające naczynia krwionośne błony śluzowej (sympatykomimetyki).

Powodują one szybką redukcję obrzęku, poprawę drożności nosa i zmniejszenie wysięku. Ich działanie pojawia się już po pierwszej minucie i trwa od kilku do 12 godzin. Do dyspozycji mamy różne substancje w postaci preparatów doustnych lub donosowych:

• pochodne fenyloetyloaminy: efedryna (doustne, donosowe), pseudoefedryna (doustne), fenylefryna (doustne, donosowe),
• pochodne imidazoliny (donosowe): ksylometazolina, oksymetazolina, nafazolina, tetryzolina.

Wytyczne zwracają szczególną uwagę na połączenie chlorowodorku ksylometazoliny z deksopantenolem w postaci aerozolu. Ksylometazolina, jako agonista receptorów α-adrenergicznych, szybko (nawet po jednej minucie) redukuje obrzęk i wysięk. Deksopantenol działa nawilżająco, wspiera regenerację uszkodzonego nabłonka i przyspiesza gojenie.

Leki obkurczające błonę śluzową nosa nie powinny być stosowane dłużej niż 5-7 dni (niektóre można stosować do 10 dni).

Preparaty ziołowe w OZZP

Leki pochodzenia roślinnego rekomendowane są w wirusowym i powirusowym OZZP. Substancje wymieniane w wytycznych to m.in.:

• 1,8-cyneol,
• BNO1016,
• SHA-10 (ekstrakt z brodziuszki wiechowatej).

Wytyczne podkreślają znaczenie 1,8-cyneolu, który pomaga w wygaszaniu stanu zapalnego w drogach oddechowych na każdym etapie trwania infekcji. Zmniejsza nadprodukcję gęstej wydzieliny, poprawia klirens śluzowo-rzęskowy oraz wykazuje działanie przeciwdrobnoustrojowe. Są skuteczne, zarówno w monoterapii, jak i w leczeniu skojarzonym.

Leki pochodzenia roślinnego charakteryzują się wysokim profilem bezpieczeństwa oraz możliwością długoterminowego stosowania.

Glikokortykosteroidy donosowe i antybiotyki

Donosowe glikokortykosteroidy (GKS) takie jak mometazon czy flutikazon są zalecane głównie w fazie powirusowej (objawy > 10 dni). Skutecznie redukują stan zapalny i obrzęk, a ich optymalna skuteczność w OZZP wymaga stosowania dwa razy na dobę.

Skuteczność GKS donosowych u dzieci w powirusowym OZZP nie jest tak dobrze udokumentowana jak u dorosłych, a ich stosowanie poniżej drugiego roku życia nie jest zalecane.

Antybiotykoterapia (lekiem z wyboru jest amoksycylina) powinna być zarezerwowana wyłącznie dla potwierdzonego bakteryjnego OZZP. Nieuzasadnione stosowanie antybiotyków w infekcjach wirusowych nie zapobiega powikłaniom, a generuje oporność bakterii.

Objawy alarmowe – kiedy odesłać pacjenta do lekarza

Do objawów alarmowych, wymagających pilnej konsultacji lekarskiej lub hospitalizacji, należą:

• obrzęk lub zaczerwienienie powiek, przemieszczenie gałki ocznej,
• podwójne widzenie lub pogorszenie ostrości wzroku,
• silny, jednostronny ból głowy lub obrzęk czoła,
• objawy neurologiczne, sztywność karku lub zaburzenia świadomości.

Artykuł na podstawie:
Arcimowicz M. et al, Wytyczne dotyczące postępowania diagnostyczno – terapeutycznego w zapaleniu błony śluzowej nosa i zatok przynosowych u dorosłych i dzieci, Lekarz POZ 4/2025