Wielochorobowość i jej biomarkery – co pokazują badania?

Pacjenci z kilkoma schorzeniami, licznymi lekami i narastającymi dolegliwościami to codzienność w aptece, jednak wymagają oni szerszego spojrzenia. Ten artykuł pomaga uporządkować wiedzę na temat biologicznych podstaw wielochorobowości i pokazuje, jakie oznaczalne markery są z nią powiązane.

Co to jest wielochorobowość?

Wielochorobowość (ang. multimorbidity) dotyczy nawet 90% osób po 60. roku życia. Definiuje się ją jako współwystępowanie dwóch lub więcej przewlekłych schorzeń u tej samej osoby. W odróżnieniu od współchorobowości (ang. comorbidity), w której punkt odniesienia stanowi jedna choroba podstawowa i schorzenia jej towarzyszące, pojęcie wielochorobowości odnosi się do całościowego obrazu zdrowia pacjenta [1,2].

Tempo narastania kolejnych rozpoznań jest obecnie uznawane za jeden z najlepiej odzwierciedlających wskaźników szybkości biologicznego starzenia się organizmu [1].

Wielochorobowość jest konsekwencją złożonych i współwystępujących mechanizmów patofizjologicznych, do których należą m.in.:

• zaburzenia metaboliczne, w tym insulinooporność [1],
• przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu (ang. inflammaging) [1,2],
• zmiany hormonalne, zwłaszcza w zakresie obniżenia stężenia hormonów anabolicznych [2],
• stopniowe wyczerpywanie rezerw adaptacyjnych organizmu [1],
• kumulowanie się uszkodzeń molekularnych, w tym dysfunkcja mitochondriów [1].

Współdziałanie tych procesów prowadzi do zwiększonej podatności na rozwój kolejnych schorzeń przewlekłych [1]. Istotną rolę odgrywa również sam proces starzenia, który obejmuje także inne mechanizmy biologiczne, takie jak [3]:

• zaburzenia składu i funkcji mikrobioty jelitowej,
• niestabilność genomowa,
• zaburzenia stabilności i funkcji białek,
• upośledzenie procesów autofagii.

Przeczytaj także, czym jest immunosenescencja.

Biomarkery a wielochorobowość

W ocenie wielochorobowości znaczenie ma nie tylko całkowita liczba współistniejących schorzeń, tempo narastania kolejnych rozpoznań czy określone wzorce wielochorobowości (występowanie charakterystycznych kombinacji chorób), lecz także mierzalne parametry odzwierciedlające biologiczne zaawansowanie tych procesów.

Oto 7 biomarkerów, które pomagają prognozować kierunek rozwoju i/lub nasilenie wielochorobowości [1]:

• GDF-15 (ang. Growth Differentiation Factor 15) – najsilniejszy marker stresu komórkowego i mitochondrialnego; odzwierciedla mechanizmy odpowiedzi adaptacyjnej organizmu oraz ogólnoustrojową reakcję na stres.
• HbA1c (hemoglobina glikowana) – kluczowy wskaźnik długotrwałych zaburzeń metabolizmu glukozy.
• Cystatyna C – marker funkcji nerek i biologicznego starzenia się; jej stężenie koreluje z procesami zapalnymi oraz dysfunkcją śródbłonka.
• Leptyna – biomarker immunometaboliczny odzwierciedlający zaburzenia homeostazy energetycznej i metabolizmu tkanki tłuszczowej.
• Insulina – wskaźnik insulinooporności oraz metabolicznego starzenia się organizmu.
• GGT / GGTP (gamma-glutamylotransferaza) – marker funkcji wątroby powiązany z przewlekłym stanem zapalnym; jego podwyższone stężenie wiąże się z szybszym przyrostem liczby rozpoznań chorobowych.
• Albumina – obniżone stężenie albuminy stanowi wskaźnik przyspieszonej akumulacji deficytów zdrowotnych oraz pogorszenia ogólnego stanu organizmu.

Znaczenie mają również markery związane ze stanem zapalnym i równowagą hormonalną [2]:

• Interleukina 6 (IL-6) – najsilniejszy pojedynczy predyktor; dynamiczny wzrost jej stężenia w czasie stanowi wczesny sygnał przyspieszonej akumulacji schorzeń.
• Białko C-reaktywne (CRP) – pozostaje związane z wielochorobowością, jednak w modelach prognostycznych wykazuje mniejszą wartość predykcyjną niż IL-6.
• DHEAS – jedyny hormon anaboliczny wykazujący niezależny związek z liczbą chorób; obniżone stężenia korelują z większym obciążeniem wielochorobowością.

Praktyczne wskazówki i rola farmaceuty

Farmaceuta powinien zwracać szczególną uwagę na leki o działaniu plejotropowym, które oprócz swojego właściwego działania, np. hipoglikemizującego, hipotensyjnego czy hipolipemizującego, mogą modulować procesy patofizjologiczne leżące u podłoża wielochorobowości [1,3]. Doniesienia wskazują ich korzystny wpływ m.in. na:

• funkcję nerek,
• układ sercowo-naczyniowy,
• procesy zapalne.

W literaturze opisuje się następujące grupy leków [3]:

• flozyny (inhibitory SGLT-2, np. kanagliflozyna o działaniu kardio- i nefroprotekcyjnym, mogą eliminować komórki starzejące się) [3],
• agoniści receptora GLP-1 (np. liraglutyd ma pozytywny wpływ na serce i nerki, wykazuje potencjał neuroprotekcyjny) [3],
• metformina – wiązana ze zmniejszeniem śmiertelności ogólnej oraz ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, nowotworów i demencji [3],
• statyny (np. atorwastatyna – wykazuje wpływ na redukcję stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego, poprawia funkcję śródbłonka) [3],
• inhibitory ACE (np. enalapryl – wykazuje silne działanie przeciwutleniające, poprawia funkcję śródbłonka oraz hamuje ekspresję czynników stanu zapalnego (np. IL-6) i markerów starzenia komórkowego) [3].

Innym ważnym obszarem realnego wpływu farmaceuty pozostaje edukacja zdrowotna, w tym:

• promowanie aktywności fizycznej [1,3],
• zwracanie uwagi na znaczenie prawidłowego metabolizmu glukozy i lipidów [1],
• wspieranie pacjenta w zrozumieniu, że współistniejące schorzenia (np. cukrzyca, choroby sercowo-naczyniowe, przewlekła choroba nerek) są przejawem wspólnych mechanizmów biologicznych, a nie niezależnych problemów zdrowotnych [1-3].

Piśmiennictwo:

1. Ornago AM, Gregorio C, Triolo F, et al. Shared and specific blood biomarkers for multimorbidity. Nat Med. Published online January 2, 2026. doi:10.1038/s41591-025-04038-2.
2. Fabbri E, An Y, Zoli M, et al. Aging and the burden of multimorbidity: associations with inflammatory and anabolic hormonal biomarkers. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2015;70(1):63-70. doi:10.1093/gerona/glu127.
3. Zhou ZY, Duan HT, Xue ST, Li ZR. Progress in anti-ageing drug research for age-related diseases: A review. Ageing Res Rev. 2026;114:102982. doi:10.1016/j.arr.2025.102982.