Ferrytyna – norma i interpretacja wyniku

Wchłonięte przez enterocyt żelazo jest częściowo wykorzystywane bezpośrednio w procesach biochemicznych komórki, a częściowo zostaje bezpiecznie zmagazynowane w postaci związanej z ferrytyną jako pula zapasowa [1]. Właśnie to białko uważa się za jeden z dobrych wskaźników niedoboru żelaza. Co na jego temat powinien wiedzieć farmaceuta?

Czym jest ferrytyna i dlaczego jest tak ważna?

Ferrytyna jest powszechnie występującym białkiem wewnątrzkomórkowym, umożliwiającym magazynowanie żelaza w bezpiecznej, a zarazem biologicznie dostępnej formie. Składa się z 24 monomerów, które tworzą kulistą strukturę zdolną do przechowywania w swoim wnętrzu nawet około 4500 atomów żelaza [2, 3]. Jedną z istotnych funkcji ferrytyny jest ochrona komórek przed toksycznym działaniem nadmiaru wolnego żelaza. Żelazo jest bowiem pierwiastkiem niezbędnym do życia, jednak jego reaktywne formy mogą nasilać stres oksydacyjny, prowadząc do uszkodzeń m.in. białek, lipidów i DNA. Magazynowanie żelaza w rdzeniu ferrytyny ogranicza jego udział w reakcjach prowadzących do powstawania wolnych rodników, a tym samym chroni komórki przed jego potencjalnie cytotoksycznym działaniem [2, 4].

Ferrytyna – kiedy wykonuje się badanie?

Obecnie podkreśla się ograniczoną wartość diagnostyczną badania izolowanego stężenia żelaza. Jest ono bowiem zmienne zarówno  dobowo, jak i osobniczo. Zależy także od czasu i rodzaju spożytego posiłku [1]. Oczywiście można też wymienić objawy, które mogą sugerować niedobór żelaza. Należą tu, m.in.:

• łamliwość paznokci,
• wypadanie włosów,
• senność,
• szybkie męczenie się,
• zawroty głowy,
• zmiany na błonie śluzowej języka,
• suchość skóry,
• zaburzenia koncentracji,
• pogorszenie nastroju,
• przyspieszony rytm serca [5].

Objawy są więc różnorodne. U dzieci i młodzieży niedobór żelaza (nawet utajony) może pogarszać koncentrację, co bezpośrednio przekłada się na wyniki w nauce (np. na początku roku szkolnego, kiedy pojawia się więcej zajęć). W większości przypadków niedokrwistość z niedoboru żelaza rozwija się jednak powoli, co ułatwia uruchamianie mechanizmów adaptacyjnych [1]. Obniżone stężenie ferrytyny jest użytecznym wskaźnikiem niedoboru żelaza. Sygnalizuje bowiem wyczerpanie zapasów w magazynach ustrojowych jeszcze zanim rozwinie się anemia [1].

Ferrytyna – jak interpretować wynik?

Ferrytyna jest jednym z podstawowych wskaźników wykorzystywanych do oceny zapasów żelaza w organizmie. Jej wynik należy interpretować z uwzględnieniem m.in.

• wieku pacjenta,
• objawów klinicznych,
• morfologii krwi,
• obecności infekcji lub stanu zapalnego.

U osób bez aktywnego stanu zapalnego stężenie ferrytyny poniżej 15 µg/l wskazuje na niedobór żelaza u dzieci od 5. roku życia, młodzieży i dorosłych – zgodnie z kryteriami WHO. W praktyce klinicznej stosuje się również wyższe wartości progowe, m.in. 30 µg/l, ponieważ mogą one zwiększać czułość wykrywania niedoboru żelaza. Zakres referencyjny ferrytyny zależy od też płci, zastosowanej metody analitycznej i laboratorium [2, 6].

Ferrytyna, CRP i infekcja

Warto podkreślić, że ferrytyna to białko ostrej fazy. Podczas infekcji lub stanu zapalnego jej stężenie może być prawidłowe albo podwyższone mimo niedoboru żelaza, także przy współistniejącej niedokrwistości. Dlatego ferrytynę często ocenia się równolegle z CRP [2, 6].

Ferrytyna – rola diety i wchłaniania żelaza

Do niedoboru żelaza mogą prowadzić zarówno niewystarczająca podaż, jak i ograniczona biodostępność żelaza z diety. Warto podkreślić, że niedobór żelaza nie zawsze równoznaczny jest z niedoborem tego pierwiastka w samych posiłkach. Może też bowiem wynikać z zaburzeń wchłaniania w przypadku dużego spożycia produktów bogatych np. w fityniany. Są to związki wiążące żelazo w świetle przewodu pokarmowego w niewchłanialne kompleksy [7]. Najwięcej fitynianów znajduje się w zewnętrznej otoczce zbóż. Oczywiście, z uwagi na ich cenne właściwości prozdrowotne, nie należy z takich produktów rezygnować – wręcz odwrotnie. Zawartość fitynianów w takich pokarmach można po prostu obniżyć, poddając je różnego rodzaju obróbkom:

• mieleniu,
• kiełkowaniu,
• fermentacji [7].

Wchłanianie żelaza utrudniają też polifenole (nie tylko kawa czy herbata, ale i napary ziołowe) czy wapń z nabiału (jak mleko, jogurty, kefiry, maślanka i sery). Warto więc zadbać o takie komponowanie posiłków, aby to uwzględnić. Odrębną przyczyną niedoboru żelaza mogą być zaburzenia jego wchłaniania wynikające z interakcji z innymi przyjmowanymi przez pacjenta lekami (m.in. z inhibitorami pompy protonowej) [7].

Znaczenie edukacji pacjentów i rola farmaceuty

Farmaceuta, jako pierwszy punkt kontaktu pacjenta z systemem ochrony zdrowia, odgrywa kluczową rolę w:

• uświadamianiu w zakresie objawów niedoboru żelaza (zmęczenie, osłabiona koncentracja, bladość, łamliwość włosów),
• ukierunkowaniu pacjentów na wizytę lekarską (pamiętajmy, że pacjenci często czerpią wiedzę z nieodpowiednich źródeł i wykonują niewłaściwe badania komercyjnie pod ich wpływem),
• doradzaniu w zakresie diety i suplementacji – krótka wizyta w aptece nie zawsze wystarcza na wyczerpanie tego szerokiego tematu, ale przekazanie nawet kilku prostych „tipów” może przyczynić się do zaskakująco dobrych efektów,
• podkreślanie ryzyka wynikającego z samodzielnej suplementacji bez badań,
• uświadamianie jak szerokie są konsekwencje niepodjęcia odpowiednich kroków w celu wyrównania niedoborów żelaza.

Piśmiennictwo:

1. Karakulska-Prystupiuk E. Niedokrwistość z niedoboru żelaza – postępowanie w praktyce lekarza rodzinnego. Lekarz POZ, 2019, 1: 49-55.
2. Krzyżowska K, Eszyk J, Gonciarz M. Ferrytyna – udział w gospodarce żelazem i znaczenie diagnostyczne. Lekarz POZ.2020, 5: 272-277.
3. Dziatkiewicz-Warkocz P, Gil P, Kozłowska-Skrzypczak M. Laboratoryjna diagnostyka stanów przeładowania żelazem. Diagn Lab. 2020, 56(1): 35-42.
4. https://gastroenterologia-praktyczna.pl/a3848/Stezenie-ferrytyny.html/m337 (dostęp online 03.09.2025)
5. https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/152280,ferrytyna (dostęp online 19.08.2026)
6. https://www.who.int/docs/default-source/micronutrients/ferritin-guideline/ferritin-guidelines-executivesummary.pdf (dostęp online 19.08.2026)
7. Pietrzak A. Skuteczne leczenie żelazem – zasady postępowania w niedoborze izolowanym i przebiegającym z niedokrwistością. Lekarz POZ, 2024, 1: 57-64.